भावनिक त्रासापासून स्वतःला असे परिपक्व बनवा.

भावनिक त्रास हा प्रत्येकाच्या आयुष्यात येणारा अनुभव आहे. कधी एखाद्या व्यक्तीचे बोलणे मनाला लागते, कधी नात्यांमधील तुटलेपणा त्रास देतो, तर कधी अपेक्षा पूर्ण न झाल्यामुळे मन अस्वस्थ होते. काही लोक या त्रासातून लवकर बाहेर पडतात, तर काही लोक वर्षानुवर्षे त्याच वेदनेत अडकून राहतात. मानसशास्त्र सांगते की, भावनिक त्रास पूर्णपणे टाळणे शक्य नसले तरी स्वतःला मानसिकदृष्ट्या परिपक्व बनवून त्याचा परिणाम कमी करता येतो.

परिपक्व व्यक्ती म्हणजे ज्याला कधीच दुःख होत नाही अशी व्यक्ती नाही. उलट, परिपक्व व्यक्तीला स्वतःच्या भावना समजतात, त्या स्वीकारता येतात आणि परिस्थितीने स्वतःला पूर्णपणे तुटू न देता पुढे जाता येते. भावनिक परिपक्वता ही जन्मतः मिळत नाही. ती अनुभव, निरीक्षण आणि स्वतःवर केलेल्या कामातून विकसित होते.

मानसशास्त्रातील संशोधनानुसार, भावनिक त्रास वाढण्यामागे एक मोठे कारण म्हणजे “भावनांवर नियंत्रण नसणे.” अनेक लोक प्रत्येक गोष्ट मनावर घेतात. एखाद्याने उत्तर दिले नाही, कौतुक केले नाही किंवा अपेक्षेप्रमाणे वागले नाही, की मन लगेच अस्वस्थ होते. कारण आपण आपले मानसिक स्थैर्य दुसऱ्यांच्या वागण्यावर अवलंबून ठेवतो. परिपक्व व्यक्ती मात्र हे समजून घेते की प्रत्येक व्यक्तीचे विचार, स्वभाव आणि परिस्थिती वेगळी असते. त्यामुळे प्रत्येक गोष्ट वैयक्तिकरित्या घेण्याची गरज नसते.

स्वतःला भावनिकदृष्ट्या मजबूत बनवायचे असेल तर सर्वप्रथम “स्वीकार” शिकणे आवश्यक असते. आयुष्यात प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनासारखी होणार नाही, काही लोक कायमचे सोबत राहणार नाहीत, काही नाती बदलतील आणि काही प्रसंग आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतील. जेव्हा आपण वास्तव स्वीकारायला शिकतो, तेव्हा मनातील संघर्ष कमी होतो. मानसशास्त्रज्ञ Carl Rogers यांनी सांगितले होते की, स्वतःला आणि वास्तवाला स्वीकारणे ही मानसिक आरोग्याची महत्त्वाची पायरी आहे.

भावनिक त्रासातून बाहेर पडण्यासाठी स्वतःशी असलेला संवादही खूप महत्त्वाचा असतो. अनेक लोक सतत स्वतःलाच दोष देतात. “माझ्यातच काहीतरी कमी आहे”, “मीच चुकीचा आहे”, “माझ्यामुळेच हे घडलं” अशा विचारांमुळे मन अधिक कमकुवत होत जाते. Cognitive Psychology नुसार, सतत नकारात्मक विचार केल्याने मेंदू हळूहळू त्याच पद्धतीने विचार करण्याची सवय लावून घेतो. त्यामुळे स्वतःशी बोलताना जाणीवपूर्वक सौम्य आणि वास्तववादी भाषा वापरणे गरजेचे असते.

परिपक्वता म्हणजे प्रत्येक वेळी प्रतिक्रिया देणे नाही. काही वेळा शांत राहणे हीसुद्धा मोठी ताकद असते. अनेक लोक भावनिक अवस्थेत लगेच उत्तर देतात, राग व्यक्त करतात किंवा नातेसंबंध तोडण्याचा निर्णय घेतात. पण नंतर त्यांनाच पश्चाताप होतो. Emotional Regulation या मानसशास्त्रीय संकल्पनेनुसार, भावना तीव्र असताना घेतलेले निर्णय बहुतेक वेळा चुकीचे असतात. त्यामुळे एखादी गोष्ट मनाला लागली तर लगेच प्रतिक्रिया न देता स्वतःला थोडा वेळ देणे महत्त्वाचे असते.

स्वतःची किंमत फक्त इतरांच्या मतांवर ठरवणे हा देखील भावनिक त्रासाचा मोठा स्रोत असतो. सोशल मीडियाच्या काळात अनेक लोक सतत तुलना करत राहतात. दुसऱ्यांचे यश, नातेसंबंध किंवा जीवन पाहून स्वतःबद्दल कमीपणा वाटू लागतो. पण मानसशास्त्र सांगते की तुलना ही अनेकदा अपूर्ण माहितीवर आधारित असते. प्रत्येक व्यक्तीचे संघर्ष वेगळे असतात. परिपक्व व्यक्ती स्वतःच्या प्रवासावर लक्ष केंद्रित करते. ती स्वतःची तुलना कालच्या स्वतःशी करते, इतरांशी नाही.

भावनिकदृष्ट्या मजबूत लोकांची आणखी एक सवय म्हणजे मर्यादा ठरवणे. काही लोक सतत दुसऱ्यांना खुश ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. “नाही” म्हणण्याची भीती असल्यामुळे ते स्वतःच्या मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष करतात. पण संशोधन सांगते की, Healthy Boundaries म्हणजेच निरोगी मर्यादा मानसिक शांततेसाठी खूप आवश्यक असतात. प्रत्येकाला खुश ठेवणे शक्य नसते. काही वेळा स्वतःच्या मनःशांतीसाठी काही लोकांपासून अंतर ठेवणे गरजेचे असते.

भावनिक परिपक्वतेमध्ये एकटेपणाशी मैत्री करणेही आवश्यक असते. अनेक लोक एकटे राहण्याला घाबरतात. त्यामुळे ते चुकीच्या नात्यांमध्येही अडकून राहतात. पण जेव्हा माणूस स्वतःच्या सहवासात शांत राहायला शिकतो, तेव्हा त्याला बाहेरच्या लोकांवर कमी भावनिक अवलंबित्व राहते. मानसशास्त्रात याला Emotional Independence असे म्हटले जाते.

याशिवाय शरीर आणि मन यांचा खूप जवळचा संबंध असतो. झोप कमी असणे, सततचा ताण, चुकीचा आहार आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यामुळे भावनिक स्थैर्य कमी होते. संशोधनात असे आढळले आहे की नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि ध्यानधारणा यामुळे मेंदूमधील ताण नियंत्रित करणाऱ्या प्रणाली अधिक संतुलित होतात. त्यामुळे मानसिक ताकद वाढते.

परिपक्व व्यक्ती भूतकाळात अडकून राहत नाही. ती अनुभवातून शिकते, पण प्रत्येक जखम पुन्हा पुन्हा कुरवाळत बसत नाही. काही लोक सतत जुन्या घटनांचा विचार करत राहतात. यामुळे मन पुन्हा त्याच वेदनेत अडकते. मानसशास्त्रात याला Rumination म्हटले जाते. सतत विचार करत राहिल्याने समस्या सुटत नाही, उलट मानसिक थकवा वाढतो. त्यामुळे भूतकाळातून शिकून वर्तमानात जगणे आवश्यक असते.

भावनिक त्रासापासून स्वतःला परिपक्व बनवणे म्हणजे स्वतःला कठोर बनवणे नाही. तर स्वतःच्या भावनांना समजून घेत, वास्तव स्वीकारत आणि स्वतःची मानसिक ताकद वाढवत जगणे होय. आयुष्यात दुःख येणारच, लोक बदलणारच, काही गोष्टी आपल्या हातात नसणारच. पण या सगळ्यांमध्ये स्वतःला हरवून न देता स्थिर राहणे, हेच खरे मानसिक परिपक्वतेचे लक्षण आहे.

जेव्हा माणूस स्वतःला समजून घ्यायला शिकतो, तेव्हा बाहेरच्या परिस्थिती त्याला सहजपणे तोडू शकत नाहीत. कारण त्याची ताकद बाहेर नसते, ती त्याच्या मनाच्या आत तयार झालेली असते.

धन्यवाद.

गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.

👉🏽 क्लिक करा 👈🏽

“आयु‌ष्य खूप सुंदर आहे, आणखीन सुंदर बनवूया”