आपल्या आयुष्यातील अनेक त्रास हे परिस्थितीमुळे नसतात, तर लोकांच्या वागण्याला आपण कसा प्रतिसाद देतो यामुळे वाढतात. एखाद्याने आपल्याला चुकीचे बोलले, दुर्लक्ष केले, आपल्याबद्दल गैरसमज केला किंवा आपल्या अपेक्षेप्रमाणे वागले नाही की मन अस्वस्थ होते.
मग आपण त्याच व्यक्तीचा विचार करत राहतो. “त्याने असं का केलं?”, “मी त्याला काय कमी केलं?”, “त्याने माझ्याशी असं वागायला नको होतं”, असे प्रश्न मनात फिरत राहतात.
पण मानसशास्त्र आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवते: आपण इतरांचे वर्तन नियंत्रित करू शकत नाही, पण त्या वर्तनाला आपला प्रतिसाद कसा असावा हे शिकू शकतो.
यालाच भावनिक स्वनियमन आणि निरोगी वैयक्तिक सीमा यांचा भाग म्हणता येईल.
१. प्रत्येक गोष्ट मनाला लावून घेऊ नका
कोणी तुमच्याशी नीट बोलले नाही म्हणून लगेच त्याचा अर्थ “माझी किंमत नाही” असा होत नाही.
समोरच्या व्यक्तीचा मूड खराब असू शकतो, त्याचा स्वतःचा ताण असू शकतो किंवा त्याच्या विचार करण्याच्या पद्धतीतच समस्या असू शकते.
दुसऱ्याचे वर्तन म्हणजे तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाचे प्रमाणपत्र नाही.
म्हणून प्रत्येक गोष्टीचा संबंध स्वतःशी जोडण्याची सवय कमी करा.
२. प्रत्येकाला खुश करण्याचा प्रयत्न करू नका
“लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?” हा प्रश्न जर सतत मनात असेल तर आपण हळूहळू स्वतःच्या गरजा विसरतो.
एखाद्याला नाराज करण्याची भीती वाटल्यामुळे सतत होकार देणे, स्वतःला त्रास होत असतानाही मदत करत राहणे किंवा मनाविरुद्ध निर्णय घेणे यामुळे आतून नाराजी वाढू शकते.
निरोगी नात्यांमध्ये स्वतःच्या निवडी, गरजा आणि मतांनाही जागा असते. Self-Determination Theory मध्ये autonomy म्हणजे स्वतःच्या कृतींबद्दल स्वतःची निवड आणि मालकीची भावना. संशोधनात autonomy, relatedness आणि competence या मूलभूत मानसशास्त्रीय गरजांचे समाधान चांगल्या मानसिक आरोग्याशी आणि नातेसंबंधांच्या गुणवत्तेशी जोडलेले आहे.
म्हणून गरज असेल तेव्हा शांतपणे “नाही” म्हणायला शिका.
३. अपेक्षा कमी करा, पण माणुसकी नाही
याचा अर्थ लोकांकडून काहीच अपेक्षा ठेवू नका असा नाही.
पण प्रत्येक व्यक्ती आपल्यासारखी विचार करेल, आपल्याला समजून घेईल, आपण जसे वागतो तसेच आपल्याशी वागेल, अशी अपेक्षा ठेवली तर निराशा होण्याची शक्यता वाढते.
काही लोक तुमच्यासाठी चांगले असतील. काही फक्त परिस्थितीनुसार असतील. काही लोक तुमच्याशी कधीच जुळणार नाहीत.
हे स्वीकारणे म्हणजे पराभव नाही.
स्वीकार म्हणजे वास्तवाशी भांडण करणे थांबवणे.
४. लगेच प्रतिक्रिया देऊ नका
कोणी काही बोलले आणि आपण लगेच उत्तर दिले, तर अनेकदा भावना निर्णय घेतात.
राग आला की काही मिनिटे शांत राहणे, खोल श्वास घेणे, जागा बदलणे किंवा उत्तर देण्यास थोडा वेळ घेणे उपयोगी ठरू शकते.
स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“मला आत्ता उत्तर द्यायचे आहे की माझे मन मोकळे करायचे आहे?”
दोन्ही गोष्टी वेगळ्या आहेत.
कधी कधी शांत राहणे हे दुर्बलपणाचे लक्षण नसते. ते भावनिक परिपक्वतेचे लक्षण असते.
५. समोरच्याला बदलण्यापेक्षा स्वतःची सीमा ठरवा
“तो असा का वागतो?” या प्रश्नापेक्षा,
“तो असा वागला तर मी काय करणार?”
हा प्रश्न अधिक उपयोगी आहे.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती वारंवार तुमचा अपमान करत असेल तर तिचे व्यक्तिमत्त्व बदलण्याची जबाबदारी तुमची नाही. पण तिच्याशी किती बोलायचे, कोणत्या विषयांवर बोलायचे आणि आवश्यक असल्यास किती अंतर ठेवायचे हे तुम्ही ठरवू शकता.
नात्यांमध्ये autonomy म्हणजे दूर जाणे किंवा कोणाचीही गरज नसणे नव्हे. स्वतःची निवड कायम ठेवत दुसऱ्याशी जोडलेले राहणे शक्य आहे.
६. प्रत्येक वाद जिंकण्याची गरज नाही
काही लोकांना प्रत्येक चर्चेत स्वतःचे मत बरोबर सिद्ध करायचे असते.
पण प्रत्येक वाद जिंकला तरी मनाला शांतता मिळेलच असे नाही.
कधी कधी समोरच्याला त्याचे मत ठेवू देणे आणि स्वतःचे मत शांतपणे कायम ठेवणे अधिक शहाणपणाचे असते.
“तुम्हाला तसे वाटते, मला वेगळे वाटते” एवढ्यावरही चर्चा संपवता येते.
नातेसंबंधांवरील संशोधनात autonomyशी संबंधित दृष्टिकोन संघर्षाच्या वेळी कमी बचावात्मक आणि अधिक समजूतदार प्रतिसादांशी जोडलेले आढळले आहेत.
७. लोकांच्या आयुष्यातील भूमिका ओळखा
प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या आयुष्यात समान जागा देण्याची गरज नाही.
काही लोक अत्यंत जवळचे असतात. काही चांगले मित्र असतात. काही फक्त ओळखीचे असतात. काहींसोबत फक्त आवश्यक तेवढेच संबंध ठेवणे योग्य असते.
जवळीक ही हक्क नसून विश्वासातून निर्माण होणारी गोष्ट आहे.
ज्यांच्यामुळे वारंवार मानसिक त्रास होतो, त्यांच्यापासून भावनिक अंतर ठेवणे कधी कधी आवश्यक असते.
८. स्वतःची किंमत दुसऱ्यांच्या वागण्यावर ठरवू नका
कोणी तुमचे कौतुक केले म्हणून तुम्ही चांगले आणि कोणी टीका केली म्हणून तुम्ही वाईट, असे नसते.
तुमची किंमत likes, compliments, approval किंवा इतरांच्या मान्यतेवर अवलंबून असेल तर तुमचे मन कायम इतरांच्या हातात राहते.
स्वतःला विचारायला सुरुवात करा:
“मला स्वतःबद्दल काय माहिती आहे?”
हा प्रश्न हळूहळू बाहेरच्या मान्यतेपेक्षा आतल्या आत्मजाणीवेकडे घेऊन जातो.
शेवटी एक साधा नियम
लोकांचा त्रास पूर्णपणे टाळता येणार नाही. कारण माणसे वेगवेगळी आहेत. त्यांच्या अपेक्षा, स्वभाव, अनुभव आणि विचार वेगवेगळे आहेत.
पण लोकांमुळे होणारा मानसिक त्रास कमी करता येतो.
त्यासाठी एक साधी जीवनपद्धती अंगीकारा:
सगळ्यांचा आदर करा, पण सगळ्यांना खूश करण्याचा प्रयत्न करू नका.
सगळ्यांचे ऐका, पण प्रत्येकाचे मत मनावर घेऊ नका.
गरज असेल तेव्हा मदत करा, पण स्वतःला विसरू नका.
चूक झाली तर स्वीकारा, पण स्वतःला सतत दोष देऊ नका.
नाती जपा, पण स्वतःच्या सीमाही जपा.
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, इतरांचे वर्तन नियंत्रित करण्यापेक्षा स्वतःच्या प्रतिक्रियांवर काम करा.
कारण शांत आयुष्य म्हणजे आपल्या आजूबाजूला नेहमी चांगली माणसे असणे नाही.
शांत आयुष्य म्हणजे चुकीच्या वागणुकीला आपल्या मनावर किती अधिकार द्यायचा, हे आपल्याला ठरवता येणे.
याच ठिकाणी भावनिक परिपक्वता सुरू होते.
धन्यवाद.