“हे खाऊ नको, त्याने वजन वाढेल.” “ते खाऊ नको, ते शरीरासाठी वाईट आहे.” “साखर बंद करा.” “तळलेलं खाऊ नका.” “बाहेरचं खाणं पूर्ण बंद करा.”
आजकाल असे सल्ले आपल्याला सतत ऐकायला मिळतात. काही लोक तर प्रत्येक वेळी दुसऱ्यांच्या ताटात डोकावून त्यांना काय खावं आणि काय खाऊ नये हे सांगत असतात. अर्थात, आरोग्याची काळजी घेणं ही चांगली गोष्ट आहे. पण जेव्हा प्रत्येक गोष्टीत अति नियंत्रण, अति सूचना आणि अति भीती निर्माण केली जाते, तेव्हा त्यामागेही एक मानसशास्त्र असू शकतं.
मानसशास्त्र सांगतं की, माणूस जेव्हा एखाद्या गोष्टीवर खूप लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ती गोष्ट त्याच्या विचारांचा मोठा भाग बनते. काही लोकांनी स्वतःच्या आयुष्यात आहारात मोठे बदल केलेले असतात. त्याचा त्यांना फायदा झालेला असतो. त्यामुळे त्यांना वाटतं की, प्रत्येकाने तसंच करायला हवं. पण प्रत्येकाची शरीररचना, आरोग्य, वय, कामाचं स्वरूप आणि जीवनशैली वेगळी असते. त्यामुळे एकाच नियमाने सगळ्यांना मोजणं योग्य नसतं.
काही लोकांच्या मनात आजारांची खूप भीती असते. ही भीती इतकी वाढते की ते स्वतः तर अनेक पदार्थ टाळतातच, पण इतरांनाही सतत सावध करत राहतात. त्यांचा हेतू वाईट नसतो. त्यांना खरंच वाटत असतं की ते दुसऱ्यांचं भलं करत आहेत. पण सतत भीती दाखवणारे संदेश समोरच्या व्यक्तीमध्येही अनावश्यक तणाव निर्माण करू शकतात.
यामागे आणखी एक मानसशास्त्रीय कारण म्हणजे नियंत्रणाची भावना. काही लोकांना प्रत्येक गोष्ट आपल्या म्हणण्यानुसार व्हावी असं वाटतं. ते नकळत इतरांच्या सवयी, निर्णय आणि खाण्यापिण्यावरही नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. अशा वेळी त्यांचा उद्देश आरोग्यापेक्षा स्वतःचं मत योग्य असल्याचं सिद्ध करणं हा असू शकतो.
आज सोशल मीडियावर आरोग्याविषयी हजारो व्हिडिओ आणि पोस्ट पाहायला मिळतात. एकजण म्हणतो दूध पिऊ नका. दुसरा म्हणतो दूध अमृत आहे. कोणी भात बंद करायला सांगतो, तर कोणी गहू टाळायला सांगतो. अशा विरोधाभासी माहितीमुळे अनेक लोक गोंधळून जातात. मग ते जे ऐकतात तेच पुढे इतरांना सांगायला लागतात. पण प्रत्येक माहिती वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य असेलच असं नाही.
मानसशास्त्रात याला “भीतीवर आधारित निर्णय” असेही म्हणतात. जेव्हा एखाद्या गोष्टीची खूप भीती वाटते, तेव्हा माणूस तिचा पूर्णपणे त्याग करण्याचा प्रयत्न करतो. त्याला वाटतं की त्यामुळे तो सुरक्षित राहील. पण अनेक वेळा अति निर्बंध उलट मानसिक ताण वाढवतात.
सतत “हे खाऊ नका” असे ऐकणाऱ्या व्यक्तीवरही परिणाम होतो. काही लोकांना अपराधी वाटायला लागतं. एखादा गोड पदार्थ खाल्ला किंवा आवडीचा पदार्थ खाल्ला की, “मी चुकीचं केलं” अशी भावना निर्माण होते. यामुळे अन्नाचा आनंद कमी होतो आणि खाण्याशी संबंधित तणाव वाढू शकतो.
मानसशास्त्र सांगतं की, अन्न हे फक्त शरीरासाठी नसतं. त्याचा आपल्या भावना, आठवणी आणि नात्यांशीही संबंध असतो. कुटुंबासोबत जेवण, सणावारचे पदार्थ किंवा आईच्या हातचं जेवण यामध्ये भावनिक समाधानही असतं. त्यामुळे प्रत्येक गोष्टीकडे फक्त कॅलरी किंवा वजन या दृष्टीने पाहणं योग्य नाही.
याचा अर्थ असा नाही की आरोग्याकडे दुर्लक्ष करावं. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि ताण कमी ठेवणं या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. पण त्या करताना अति भीती किंवा अति बंधने निर्माण करण्याची गरज नसते.
जर तुम्हाला एखाद्याची काळजी वाटत असेल, तर त्याला प्रेमाने आणि योग्य माहितीच्या आधारावर सल्ला द्या. प्रत्येक वेळी त्याच्या ताटावर टिप्पणी करण्याची गरज नसते. कारण सल्ला तेव्हाच उपयोगी पडतो, जेव्हा समोरची व्यक्ती तो स्वीकारायला तयार असते.
दुसरीकडे, जर कोणी तुम्हाला सतत काय खावं आणि काय खाऊ नये हे सांगत असेल, तर त्यांचं बोलणं शांतपणे ऐका. त्यातील उपयुक्त गोष्टी घ्या. पण प्रत्येक सल्ला आंधळेपणाने पाळण्याची गरज नाही. गरज वाटल्यास आहारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. कारण सोशल मीडियावरील प्रत्येक माहिती तुमच्यासाठी योग्य असेलच असं नाही.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. चांगलं आरोग्य म्हणजे फक्त काही पदार्थ बंद करणं नव्हे. चांगलं आरोग्य म्हणजे संतुलित आहार, आनंदी मन, नियमित हालचाल आणि तणावमुक्त जीवन. जेवणाबद्दल सतत भीती बाळगण्यापेक्षा, समजूतदारपणे आणि मर्यादेत सर्व गोष्टींचा आनंद घेणं हेच खऱ्या अर्थाने निरोगी जीवनाचं मानसशास्त्र आहे.
धन्यवाद.
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.
👉🏽 क्लिक करा 👈🏽
“आयुष्य खूप सुंदर आहे, आणखीन सुंदर बनवूया”
सर्व लेख व्हिडिओच्या रूपात पहा.
👉🏽 क्लिक करा 👈🏽