आयुष्यात कधी ना कधी प्रत्येकाला असा विचार येतो की, आपण अजूनपर्यंत काय मिळवलं? आपल्या वयाची इतर माणसं किती पुढे गेली आणि आपण मात्र अजूनही तिथेच आहोत. काही स्वप्नं अपूर्ण राहिलेली असतात, काही संधी हातातून निघून गेलेल्या असतात, तर काही निर्णय चुकीचे ठरलेले असतात. अशा वेळी मनात स्वतःबद्दल नाराजी निर्माण होते. आपण स्वतःलाच दोष देऊ लागतो. कधी भूतकाळ आठवून रडतो, तर कधी भविष्याबद्दल चिंता करत बसतो.
पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा, आतापर्यंत आयुष्यात काही करता आलं नाही, याचा अर्थ यापुढेही तुम्हाला काही करता येणार नाही, असा अजिबात होत नाही.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर सतत भूतकाळातील अपयशाचा विचार करत राहिल्यामुळे आपली मानसिक ऊर्जा कमी होते. त्यातून अपराधीपणा, न्यूनगंड आणि स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे रडत बसण्यापेक्षा स्वतःच्या आयुष्यात छोटे बदल घडवण्याची सुरुवात करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
१. स्वतःची तुलना इतरांशी करणं थांबवा
आपण अनेकदा दुसऱ्यांचं यश पाहतो आणि स्वतःच्या आयुष्यातील कमतरता मोजायला सुरुवात करतो. कोणीतरी मोठं घर घेतलं, कोणीतरी चांगली नोकरी मिळवली, तर कोणीतरी व्यवसायात यशस्वी झालं. हे पाहून आपल्याला स्वतःचं आयुष्य कमी महत्त्वाचं वाटू लागतं.
पण प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, संधी, जबाबदाऱ्या आणि आयुष्याचा प्रवास वेगळा असतो. त्यामुळे दुसऱ्यांच्या यशाच्या आधारावर स्वतःची किंमत ठरवू नका. कालच्या स्वतःपेक्षा आज थोडं चांगलं होण्याचा प्रयत्न करा.
२. भूतकाळातील चुका स्वीकारा
आपण केलेल्या चुकांचा विचार करणं चुकीचं नाही. मात्र त्याच चुकांसाठी स्वतःला सतत शिक्षा देणं योग्य नाही.
मानसशास्त्रात Self-compassion म्हणजेच स्वतःशी करुणेने वागण्याची संकल्पना महत्त्वाची मानली जाते. याचा अर्थ स्वतःच्या चुका झाकणं नाही, तर त्या स्वीकारून स्वतःला सुधारण्याची संधी देणं.
स्वतःला एक प्रश्न विचारा, ‘माझ्या या चुकीतून मला काय शिकायला मिळालं?’ हा प्रश्न तुम्हाला अपराधीपणातून शिकण्याच्या दिशेने घेऊन जाईल.
३. मोठ्या स्वप्नांपेक्षा छोट्या कृतींना महत्त्व द्या
काही लोकांना आयुष्यात खूप मोठं काहीतरी करायचं असतं. मात्र सुरुवात कुठून करायची हेच समजत नाही. त्यामुळे ते विचार करत राहतात आणि कृती मात्र होत नाही.
यासाठी मोठ्या ध्येयाचे छोटे टप्पे तयार करा.
उदाहरणार्थ, तुम्हाला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम व्हायचं असेल तर सुरुवातीला रोज थोडी बचत करा. नवीन कौशल्य शिकायचं असेल तर दररोज वीस मिनिटं त्यासाठी द्या.
लहान कृतींमधून मिळणारे अनुभव आणि यश पुढील प्रयत्नांसाठी आत्मविश्वास वाढवू शकतात.
४. स्वतःमधील क्षमता पुन्हा शोधा
अपयश आल्यानंतर अनेकदा माणूस स्वतःच्या क्षमतेवरच शंका घेऊ लागतो. ‘मला काहीच जमत नाही’, ‘मी आयुष्यात काही करू शकत नाही’, असे विचार मनात येतात.
पण एखाद्या क्षेत्रात अपयश मिळालं म्हणजे तुम्ही प्रत्येक क्षेत्रात अपयशी आहात, असं होत नाही.
तुम्हाला कोणत्या गोष्टी चांगल्या जमतात, कोणत्या गोष्टी शिकायला आवडतात आणि कोणत्या गोष्टींमध्ये सुधारणा करता येईल, याचा शांतपणे विचार करा. स्वतःच्या क्षमतांना पुन्हा संधी द्या.
५. नवीन गोष्टी शिकण्याची तयारी ठेवा
वय वाढलं, वेळ निघून गेला किंवा आता आपल्याकडून काही होणार नाही, असे विचार मनातून काढून टाका.
माणसाच्या शिकण्याच्या क्षमतेला वयाची मर्यादा नसते. तुम्हाला नवीन भाषा शिकायची असेल, एखादा व्यवसाय सुरू करायचा असेल किंवा एखादं तंत्रज्ञान आत्मसात करायचं असेल, तर आजपासून सुरुवात करा.
नवीन गोष्टी शिकल्यामुळे केवळ ज्ञान वाढत नाही, तर स्वतःबद्दलचा विश्वासही विकसित होण्यास मदत होते.
६. स्वतःसाठी एक साधं ध्येय निश्चित करा
दिशा नसताना माणूस अनेकदा विचारांमध्येच अडकून राहतो. त्यामुळे पुढील तीन महिन्यांत तुम्हाला नेमकं काय साध्य करायचं आहे, हे ठरवा.
ते ध्येय वास्तववादी आणि स्पष्ट असू द्या. दर आठवड्याला स्वतःच्या प्रगतीचा आढावा घ्या.
संशोधनातही ध्येय निश्चित करणं आणि त्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करणं हे वर्तनबदलासाठी उपयुक्त असल्याचं दिसून आलं आहे. PubMed +1
७. स्वतःला वेळ द्या आणि संयम ठेवा
आजपर्यंत जे घडलं नाही, ते एका दिवसात घडेल अशी अपेक्षा ठेवू नका. काही बदलांना वेळ लागतो. कधी प्रयत्न करूनही अपेक्षित परिणाम मिळणार नाहीत. अशा वेळी पुन्हा सुरुवात करण्याची तयारी ठेवा.
स्वतःशी कठोरपणे वागण्यापेक्षा स्वतःला प्रोत्साहन द्या. संशोधनानुसार Self-compassion म्हणजे स्वतःशी समजूतदारपणे वागण्याची वृत्ती, अपयशातून सावरण्यास आणि ध्येयाकडे पुन्हा प्रयत्न करण्यास मदत करू शकते. Annual Reviews +1
८. आजचा दिवस महत्त्वाचा समजा
भूतकाळ बदलता येत नाही आणि भविष्य पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणात नसतं. मात्र आज आपण काय करणार आहोत, हे बऱ्याच प्रमाणात आपल्या हातात असतं.
त्यामुळे रोज सकाळी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा.
* आज मी स्वतःसाठी कोणती चांगली गोष्ट करणार?
* आज मी कोणती नवीन गोष्ट शिकणार?
* आज माझ्या ध्येयाच्या दिशेने कोणतं एक पाऊल उचलणार?
या प्रश्नांची उत्तरं शोधून त्यानुसार कृती करा.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा…
आयुष्यात काही करता आलं नाही म्हणून स्वतःला कमी समजू नका. कारण तुमचं संपूर्ण आयुष्य केवळ आतापर्यंत मिळवलेल्या यशावर ठरत नाही. तुमच्याकडे अजूनही शिकण्याची, बदलण्याची आणि स्वतःचं आयुष्य नव्याने घडवण्याची संधी आहे.
तुम्ही किती वर्षे वाया घालवलीत, याचा हिशोब करत बसण्यापेक्षा उरलेला वेळ कसा चांगला वापरता येईल, याचा विचार करा.
आयुष्य संपलेलं नाही, फक्त तुम्ही नव्याने सुरुवात करण्याची वाट पाहत आहात. आजच स्वतःला ती संधी द्या!
धन्यवाद.