आपल्यापैकी अनेकांना असे वाटते की एखादे काम करण्यासाठी आधी Motivation असणे आवश्यक आहे. उत्साह असेल, मूड असेल, ऊर्जा असेल तरच आपण काम करू शकतो अशी एक सामान्य समजूत आहे. पण मानसशास्त्रीय संशोधन वेगळेच चित्र दाखवते. अनेक यशस्वी लोक नेहमी Motivated असतात म्हणून यशस्वी होत नाहीत. ते Motivation नसतानाही काम करण्याची सवय विकसित करतात म्हणून पुढे जातात.
खरे तर Motivation ही कायमस्वरूपी गोष्ट नसते. ती हवामानासारखी बदलत राहते. काही दिवस खूप उत्साह असतो, तर काही दिवस काहीच करावेसे वाटत नाही. जर आपण फक्त Motivation वर अवलंबून राहिलो तर आपली प्रगतीही थांबत-चालत राहील. म्हणूनच आधुनिक मानसशास्त्र सांगते की Motivation पेक्षा Action अधिक महत्त्वाची आहे.
अनेक लोकांना वाटते की “मला आधी प्रेरणा मिळाली पाहिजे, मग मी काम सुरू करेन.” पण संशोधनानुसार अनेकदा याच्या उलट घडते. आपण काम सुरू करतो आणि मग Motivation निर्माण होते. म्हणजेच Motivation ही कामाची सुरुवात नसून अनेकदा कामाचा परिणाम असते.
याचे एक सोपे उदाहरण पाहूया. सकाळी व्यायाम करायचा असतो. पण उठल्यावर शरीर जड वाटते. व्यायामाची इच्छा नसते. अशा वेळी अनेक लोक पुन्हा झोपतात. पण काही लोक फक्त पाच मिनिटे चालायला सुरुवात करतात. त्या पाच मिनिटांनंतर शरीर सक्रिय होते, ऊर्जा वाढते आणि पुढचा व्यायाम आपोआप होतो. सुरुवातीला Motivation नव्हती, पण कृतीमुळे ती निर्माण झाली.
मानसशास्त्रात याला “Behavior Activation” असे म्हटले जाते. विशेषतः नैराश्य आणि कमी ऊर्जा असलेल्या व्यक्तींवर झालेल्या संशोधनात असे दिसून आले की कृती केल्याने मनःस्थिती सुधारते. मनःस्थिती सुधारली की Motivation देखील वाढते. त्यामुळे भावना बदलण्याची वाट पाहण्यापेक्षा वर्तन बदलणे अधिक प्रभावी ठरते.
Motivation नसताना काम करण्याची पहिली पद्धत म्हणजे काम खूप छोटे करणे. मेंदूला मोठी कामे भीतीदायक वाटतात. “आज मला संपूर्ण लेख लिहायचा आहे” हे ऐकून मन टाळाटाळ करू शकते. पण “फक्त दोन परिच्छेद लिहायचे आहेत” असे म्हटले तर सुरुवात करणे सोपे वाटते. संशोधन सांगते की छोटे उद्दिष्ट मेंदूला कमी ताण देतात आणि कृतीची शक्यता वाढवतात.
दुसरी महत्त्वाची पद्धत म्हणजे वेळ निश्चित करणे. अनेक लोक “मूड आला की करेन” या पद्धतीने काम करतात. पण यशस्वी लोक “संध्याकाळी सात वाजता मी हे काम करेन” असे ठरवतात. याला Implementation Intention असे म्हणतात. संशोधनात असे आढळले आहे की नेमकी वेळ आणि जागा निश्चित केल्याने काम पूर्ण होण्याची शक्यता लक्षणीय वाढते.
तिसरी पद्धत म्हणजे ओळखीमध्ये बदल करणे. “मला अभ्यास करायचा आहे” आणि “मी अभ्यास करणारी व्यक्ती आहे” या दोन विचारांमध्ये मोठा फरक आहे. जेव्हा आपण एखाद्या कृतीला आपल्या ओळखीचा भाग बनवतो तेव्हा ती टिकवणे सोपे जाते. मेंदू स्वतःच्या ओळखीशी सुसंगत वागण्याचा प्रयत्न करतो.
चौथी पद्धत म्हणजे प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करणे. अनेकदा लोक परिपूर्णतेच्या मागे धावताना कामच सुरू करत नाहीत. त्यांना वाटते की सर्व काही उत्तम झाले पाहिजे. पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की परिपूर्णतेपेक्षा सातत्य जास्त महत्त्वाचे असते. रोज थोडे काम करणे हे कधीकधी खूप Motivation असताना केलेल्या मोठ्या प्रयत्नांपेक्षा अधिक परिणामकारक ठरते.
पाचवी पद्धत म्हणजे वातावरणाचा उपयोग करणे. आपले वर्तन फक्त इच्छाशक्तीवर अवलंबून नसते. आपल्या आसपासचे वातावरण देखील त्यावर प्रभाव टाकते. जर अभ्यास करायचा असेल तर टेबल स्वच्छ ठेवणे, मोबाईल दूर ठेवणे आणि आवश्यक साहित्य तयार ठेवणे उपयुक्त ठरते. चांगले वातावरण योग्य वर्तनाला प्रोत्साहन देते.
सहावी पद्धत म्हणजे स्वतःशी योग्य संवाद साधणे. “माझ्याकडून होणार नाही”, “आज माझा मूड नाही” किंवा “उद्या करू” अशा विचारांमुळे कृती कमी होते. त्याऐवजी “फक्त पाच मिनिटे करून पाहू”, “पूर्ण नाही झाले तरी चालेल” किंवा “सुरुवात करणे महत्त्वाचे आहे” असे विचार अधिक उपयुक्त ठरतात.
संशोधनात असेही दिसून आले आहे की मेंदूला सुरुवात करणे सर्वात कठीण वाटते. एकदा काम सुरू झाले की ते पुढे नेणे तुलनेने सोपे होते. म्हणूनच अनेक तज्ज्ञ “पाच मिनिटांचा नियम” सुचवतात. स्वतःला सांगा की फक्त पाच मिनिटे हे काम करायचे आहे. बहुतेक वेळा त्या पाच मिनिटांनंतर आपण काम सुरूच ठेवतो.
Motivation नसल्यामुळे स्वतःवर रागावण्याची गरज नाही. प्रत्येक व्यक्तीला काही दिवस उत्साह कमी वाटतो. हे मानवी स्वभावाचा भाग आहे. समस्या Motivation कमी असण्यात नाही. समस्या ते निमित्त बनवण्यात आहे. ज्यांना हे समजते की कृती आधी आणि Motivation नंतर येते, ते लोक अधिक सातत्याने प्रगती करतात.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. जीवनात मोठे बदल एखाद्या प्रेरणादायी क्षणामुळे होत नाहीत. ते रोजच्या छोट्या कृतींमुळे होतात. Motivation आली तर उत्तमच. पण ती नसली तरी काम सुरू ठेवण्याची क्षमता विकसित करणे अधिक मौल्यवान आहे. कारण Motivation तात्पुरती असते, पण सवयी कायमस्वरूपी असू शकतात.
म्हणून पुढच्या वेळी काम करण्याची इच्छा नसली तरी थांबू नका. स्वतःला फक्त एक छोटी कृती करण्यास सांगा. कदाचित त्या छोट्या कृतीतूनच Motivation जन्म घेईल. मानसशास्त्र आपल्याला हेच शिकवते की यशाची सुरुवात भावना बदलल्याने नाही, तर कृती सुरू केल्याने होते.
धन्यवाद.