आपण अनेकदा एखाद्या व्यक्तीचे शब्द ऐकतो, पण तिची देहबोली पाहत नाही. प्रत्यक्षात माणूस जे बोलतो त्यापेक्षा तो कसा उभा राहतो, कसा बसतो, चेहऱ्यावर कोणते भाव असतात, हातांची हालचाल कशी असते, यावरूनही त्याच्या मनातील अनेक गोष्टींचा अंदाज येऊ शकतो.
मात्र एक गोष्ट लक्षात ठेवा. देहबोली म्हणजे अंतिम सत्य नसते. ती फक्त काही संकेत देत असते. त्यामुळे एका हावभावावरून कोणत्याही व्यक्तीबद्दल ठाम निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. मानसशास्त्रही याच गोष्टीवर भर देते की, देहबोलीचा अर्थ नेहमी परिस्थिती, व्यक्तीचा स्वभाव आणि संभाषणाचा संदर्भ यांच्यासोबत समजून घ्यावा.
१. चेहऱ्यावरील भाव लक्षपूर्वक पाहा
चेहरा हा भावनांचा आरसा असतो. आनंद, दुःख, भीती, राग, आश्चर्य किंवा तणाव हे अनेकदा चेहऱ्यावर काही क्षणांसाठी दिसून जातात.
जर एखादी व्यक्ती हसत असेल पण तिच्या डोळ्यांत आनंद दिसत नसेल, तर ते हसू औपचारिक असू शकते. खरे आनंदी हसू डोळ्यांपर्यंत पोहोचते.
२. डोळ्यांचा संपर्क समजून घ्या
डोळ्यांत डोळे घालून बोलणारी व्यक्ती आत्मविश्वासपूर्ण वाटू शकते. पण प्रत्येक वेळी नजर चुकवणारी व्यक्ती खोटे बोलत आहे, असे समजू नका.
काही लोक लाजाळू असतात, काहींना सामाजिक चिंता असते, तर काही संस्कृतींमध्ये सतत डोळ्यांत पाहून बोलणे योग्य मानले जात नाही. त्यामुळे फक्त नजरेवरून निर्णय घेऊ नका.
३. हातांची हालचाल काय सांगते?
हात उघडे ठेवून बोलणारी व्यक्ती सहसा मोकळेपणाने संवाद साधत असल्याचे वाटते.
वारंवार हात लपवणे, मुठ आवळणे किंवा सतत बोटे हलवत राहणे हे कधी कधी तणाव किंवा अस्वस्थतेचे संकेत असू शकतात. पण थंडी, सवय किंवा इतर कारणेही असू शकतात.
४. बसण्याची आणि उभे राहण्याची पद्धत
सरळ उभे राहणे किंवा बसणे हे आत्मविश्वासाचे लक्षण असू शकते.
खांदे खाली पडलेले, शरीर वाकलेले किंवा खूपच संकोचलेली शरीराची ठेवण कधी कधी कमी आत्मविश्वास किंवा थकवा दर्शवू शकते. मात्र एखाद्याला शारीरिक त्रासही असू शकतो.
५. पायांची दिशा लक्षात घ्या
संभाषण करताना व्यक्तीचे पाय कोणत्या दिशेला आहेत, हेही काही वेळा संकेत देऊ शकते.
जर पाय तुमच्याकडे असतील तर ती व्यक्ती संभाषणात रस घेत असल्याची शक्यता असते. जर सतत बाहेरच्या दिशेला असतील तर ती घाईत असू शकते किंवा संभाषण संपवण्याच्या मनःस्थितीत असू शकते.
६. आवाजातील बदल ऐका
देहबोली फक्त शरीराची नसते. आवाजही त्याचा भाग असतो.
अचानक आवाज थरथरणे, खूप हळू बोलणे किंवा नेहमीपेक्षा वेगाने बोलणे हे तणाव, उत्सुकता किंवा भावनिक स्थितीचे संकेत असू शकतात.
७. व्यक्ती वारंवार स्वतःला स्पर्श करते का?
मानेला, चेहऱ्याला किंवा केसांना वारंवार हात लावणे काही वेळा अस्वस्थता किंवा तणावाचे लक्षण असू शकते.
परंतु ही एखाद्याची सवयही असू शकते. त्यामुळे अशा एका कृतीवरून निष्कर्ष काढू नका.
८. शब्द आणि देहबोली यांचा मेळ पाहा
जर एखादी व्यक्ती म्हणत असेल, “मी ठीक आहे,” पण तिचा आवाज उदास असेल, चेहरा चिंताग्रस्त असेल आणि नजर खाली असेल, तर तिच्या मनात काहीतरी वेगळे चालू असण्याची शक्यता असते.
अशा वेळी तिच्याशी संवेदनशीलपणे संवाद साधणे अधिक महत्त्वाचे असते.
९. एका हावभावावर विश्वास ठेवू नका
हा सर्वात महत्त्वाचा नियम आहे.
फक्त हाताची घडी घातली म्हणून व्यक्ती रागावलेली आहे, असे नाही. कदाचित तिला थंडी वाजत असेल किंवा ती आरामात उभी असेल.
मानसशास्त्र सांगते की, एकाच वेळी अनेक संकेत आणि परिस्थितीचा संदर्भ पाहिल्यानंतरच अंदाज बांधावा.
१०. निरीक्षण करा, पण न्याय करू नका
चांगला निरीक्षक होणे म्हणजे लोकांचा न्याय करणे नव्हे.
देहबोली समजून घेण्याचा उद्देश समोरच्या व्यक्तीला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेणे, संवाद सुधारणा करणे आणि नात्यांमध्ये विश्वास निर्माण करणे हा असावा.
शेवटचा विचार
लोकांची देहबोली वाचणे ही एक कला आहे आणि त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे ती एक जबाबदारी आहे. प्रत्येक हावभावाचा एकच अर्थ नसतो. व्यक्तीचा स्वभाव, परिस्थिती, संस्कृती, आरोग्य आणि त्या क्षणातील भावना यांचा एकत्रित विचार केल्यावरच योग्य अंदाज लावता येतो.
म्हणून पुढच्या वेळी कोणाशी बोलाल, तेव्हा फक्त त्यांचे शब्द ऐकू नका. त्यांचा चेहरा, डोळे, आवाज, हातांची हालचाल आणि संपूर्ण देहबोली शांतपणे निरीक्षण करा. अनेकदा न बोललेले शब्दही तिथे स्पष्टपणे दिसत असतात. पण त्या संकेतांकडे नेहमी समजुतीने आणि संवेदनशीलतेने पाहा. अशा निरीक्षणामुळे तुमचा संवाद अधिक प्रभावी होईल, नाती अधिक मजबूत होतील आणि लोकांना समजून घेण्याची तुमची क्षमता निश्चितच वाढेल.
धन्यवाद.
खूप ज छान. खरे आहे हे.