कधी कधी आयुष्यात अशी वेळ येते, जेव्हा मनात खूप काही साचलेलं असतं. आपल्याला कोणाशी तरी बोलावंसं वाटतं, मन मोकळं करावंसं वाटतं, आपल्या वेदना कोणीतरी समजून घ्याव्यात असं वाटतं. पण जेव्हा आपण आपल्या जवळच्या व्यक्तीशी बोलतो, तेव्हा ती व्यक्ती आपलं म्हणणं ऐकून घेण्याऐवजी आपल्यालाच दोष देते, आपला त्रास कमी लेखते किंवा लगेच सल्ले देऊ लागते. अशा वेळी मनात एक विचार येतो, “माझं दुःख कोणालाच समजत नाही. मग मी कोणाशी बोलू?”
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं, तर माणसाला केवळ अन्न, वस्त्र, निवारा आणि आर्थिक सुरक्षितता यांचीच गरज नसते. त्याला भावनिक आधार, आपलेपणा आणि आपल्याला कोणीतरी समजून घेत असल्याची जाणीवही आवश्यक असते. आपलं दुःख समजून घेणारी व्यक्ती जवळ नसल्यास एकटेपणा, निराशा, चिडचिड आणि मानसिक थकवा वाढू शकतो. मात्र, अशा परिस्थितीत एक गोष्ट लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे. इतरांना आपला त्रास समजत नाही, याचा अर्थ आपला त्रास खोटा आहे किंवा आपण कमकुवत आहोत, असा होत नाही. आपल्याला काय वाटतंय, याला महत्त्व आहे. आणि आपलं मन समजून घेण्यासाठी आपण स्वतःपासून सुरुवात करू शकतो.
१. प्रत्येकाकडून समजून घेण्याची अपेक्षा ठेवू नका
आपण अनेकदा आपल्या जवळच्या व्यक्तींनी आपल्याला समजून घ्यावं, आपल्या भावना ओळखाव्यात आणि न सांगताही आपला त्रास जाणून घ्यावा, अशी अपेक्षा करतो. ही अपेक्षा स्वाभाविक असली, तरी प्रत्येक व्यक्तीची भावनिक समज, अनुभव आणि विचार करण्याची पद्धत वेगळी असते. काही लोक दुसऱ्यांचं दुःख शांतपणे ऐकून घेऊ शकतात, तर काही लोकांना भावनिक विषयांवर कसं बोलावं हेच माहीत नसतं. काही जण आपल्या अनुभवांच्या आधारे दुसऱ्यांच्या समस्यांचा अर्थ लावतात आणि त्यामुळे त्यांच्याकडून चुकीच्या प्रतिक्रिया मिळू शकतात.
याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक वेळी दुसऱ्यांच्या वागण्याचं समर्थन करावं. मात्र, कोण आपल्याला भावनिक आधार देऊ शकतं आणि कोणाकडून तशी अपेक्षा ठेवणं व्यर्थ ठरू शकतं, हे ओळखणं आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीकडून समजून घेण्याची अपेक्षा ठेवण्याऐवजी, आपलं म्हणणं शांतपणे ऐकून घेणाऱ्या आणि आपल्या भावनांचा आदर करणाऱ्या व्यक्तींचा शोध घ्या. यामुळे वारंवार होणारी निराशा कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
२. आपल्या भावनांना स्वतःच नाकारू नका
कधी कधी दुसऱ्यांकडून वारंवार दुर्लक्ष झाल्यामुळे आपण स्वतःच्याच भावनांवर शंका घ्यायला लागतो. “मीच जास्त विचार करतोय का?”, “माझीच चूक असेल का?”, “मला एवढं वाईट वाटायला नको होतं,” असे प्रश्न मनात येऊ लागतात. इतरांकडून आपल्या भावनांना मान्यता मिळत नसल्यास आपण स्वतःच्या अनुभवांनाही कमी महत्त्व देऊ शकतो. मात्र, भावना निर्माण होणं ही मानवी स्वभावाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. दुःख, राग, भीती, निराशा किंवा एकटेपणा जाणवणं म्हणजे आपण चुकीचे आहोत, असं नाही.
जेव्हा मन अस्वस्थ असेल, तेव्हा स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःच्या भावनांना ओळखण्याचा प्रयत्न करा. उदाहरणार्थ, “मला सध्या खूप एकटं वाटत आहे”, “या प्रसंगामुळे मला दुःख झालं आहे” किंवा “मला कोणीतरी शांतपणे ऐकून घ्यावं असं वाटत आहे,” असं स्वतःशी स्पष्टपणे बोला. मानसशास्त्रात भावनांना ओळखून त्यांना योग्य शब्द देण्याला महत्त्व दिलं जातं. यामुळे भावनिक अनुभव अधिक स्पष्ट होण्यास आणि त्यावर योग्य पद्धतीने विचार करण्यास मदत होऊ शकते.
३. मनातलं बोलताना नेमकं काय हवं आहे, हे सांगा
अनेकदा आपण आपल्या समस्या कोणाला सांगतो, तेव्हा आपल्याला उपाय नको असतो, तर फक्त कोणीतरी आपलं म्हणणं समजून घ्यावं असं वाटत असतं. परंतु समोरची व्यक्ती लगेच सल्ले देऊ लागते. “हे सोडून दे”, “एवढा विचार करू नकोस”, “सगळ्यांच्याच आयुष्यात समस्या असतात,” अशी उत्तरं मिळाल्यावर आपल्याला आणखी एकटं वाटू शकतं. अशा वेळी समोरच्या व्यक्तीला आपल्या अपेक्षा स्पष्टपणे सांगणं उपयोगी ठरतं. उदाहरणार्थ, “मला आत्ता उपाय नको आहे. मला फक्त पाच-दहा मिनिटं शांतपणे ऐकून घे,” असं सांगता येईल. कधी कधी संवादाची पद्धत बदलल्यामुळे समोरच्या व्यक्तीला आपल्याला नेमकी कोणत्या प्रकारची मदत हवी आहे, हे समजतं.
मात्र, आपण वारंवार स्पष्टपणे सांगूनही एखादी व्यक्ती आपल्या भावनांचा अपमान करत असेल, आपल्याला कमी लेखत असेल किंवा आपला त्रास आपल्याविरुद्ध वापरत असेल, तर त्या व्यक्तीशी भावनिक अंतर ठेवण्याचा विचार करा. प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करणं किंवा आपलं दुःख समजावून सांगणं ही आपली जबाबदारी नाही.
४. मनातलं लिहून काढण्याची सवय लावा
आपल्याला बोलण्यासाठी कोणी उपलब्ध नसेल, तर मनातले विचार कागदावर लिहून काढणं हा स्वतःला समजून घेण्याचा एक मार्ग ठरू शकतो. यासाठी रोज दहा मिनिटं शांतपणे बसा आणि स्वतःला तीन प्रश्न विचारा. पहिला, आज मला नेमकं कशामुळे त्रास झाला? दुसरा, त्या प्रसंगात मला काय वाटलं आणि मला कशाची गरज होती? तिसरा, आता स्वतःसाठी मी कोणतं छोटं सकारात्मक पाऊल उचलू शकतो? उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपलं बोलणं मध्येच थांबवल्यामुळे वाईट वाटलं असेल, तर त्यामागे आपल्याला दुर्लक्षित केल्याची भावना असू शकते. हे लक्षात आल्यावर पुढच्या वेळी संवाद कसा साधायचा, याचा विचार करता येतो.
लिहिण्याचा उद्देश स्वतःच्या दुःखात पुन्हा पुन्हा अडकून राहणं नसून स्वतःच्या भावना आणि गरजा स्पष्टपणे समजून घेणं हा आहे. लिहिताना स्वतःवर टीका करू नका. प्रत्येक समस्येचं उत्तर त्याच क्षणी मिळालं पाहिजे, असा आग्रहही धरू नका.
५. एकटेपणा कमी करण्यासाठी योग्य लोकांशी जोडले जा
आपल्याला समजून घेणारं एकही माणूस नाही, असं वाटू लागल्यावर अनेकदा आपण इतरांपासून दूर राहू लागतो. कोणाशी बोलण्याची इच्छा होत नाही, भेटणं टाळलं जातं आणि हळूहळू एकटेपणा वाढू शकतो. परंतु प्रत्येक व्यक्ती आपल्याला समजून घेणार नाही, याचा अर्थ जगात आपल्याला समजून घेणारी व्यक्तीच नाही, असा होत नाही.
२०२२ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या सामाजिक आधारावरील १७७ अभ्यासांच्या मेटा-विश्लेषणात सामाजिक आधार आणि एकटेपणा यांच्यात महत्त्वाचा संबंध आढळला. म्हणजेच, आपल्याला उपलब्ध असलेला आधार आणि आपण तो कसा अनुभवतो, या दोन्ही गोष्टी एकटेपणाच्या भावनेशी संबंधित असतात. म्हणूनच, जुन्या नात्यांमध्येच समजून घेण्याचा आधार शोधत राहण्याऐवजी एखाद्या विश्वासू मित्राशी, सहकाऱ्याशी किंवा समविचारी व्यक्तीशी संवाद सुरू करा. आवडीच्या उपक्रमात सहभागी व्हा, चालायला जा किंवा एखाद्या समूहाशी जोडा. सुरुवातीला छोट्या संवादापासून सुरुवात केली तरी चालेल. उद्देश अनेक लोकांशी ओळख वाढवणं नसून, जिथे आपण स्वतःसारखे राहू शकतो, अशी एक-दोन सुरक्षित नाती निर्माण करणं हा आहे.
६. स्वतःची काळजी घेणं स्वार्थीपणाचं नाही
मनाला त्रास होत असताना आपण कधी कधी स्वतःच्या मूलभूत गरजांकडे दुर्लक्ष करतो. झोप पूर्ण होत नाही, जेवण वेळेवर होत नाही, व्यायाम बंद होतो आणि सतत त्याच विचारांमध्ये दिवस जातो. अशा वेळी मनावरील ताण अधिक जाणवू शकतो. त्यामुळे नियमित झोप, संतुलित आहार, थोडा शारीरिक व्यायाम, मोकळ्या हवेत फिरणं आणि आवडीच्या गोष्टींसाठी वेळ काढणं महत्त्वाचं आहे. या गोष्टींमुळे सर्व समस्या नाहीशा होतील, असं नाही; परंतु मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य सांभाळण्यासाठी त्या उपयोगी ठरू शकतात.
दुसऱ्यांना मदत करणं, कुटुंबाची काळजी घेणं आणि नाती जपणं महत्त्वाचं आहे. पण हे करताना स्वतःच्या भावनिक गरजा सतत बाजूला ठेवू नका. गरज असेल तेव्हा विश्रांती घ्या, काही गोष्टींना नकार द्या आणि स्वतःसाठी वेळ राखून ठेवा. स्वतःची काळजी घेण्यासाठी इतरांची परवानगी आवश्यक नसते.
७. गरज पडल्यास मानसशास्त्रज्ञांची मदत घ्या
काही समस्या अशा असतात की त्या केवळ मित्राशी बोलून किंवा स्वतःला समजावून सांगून सुटत नाहीत. दीर्घकाळ मन उदास राहणं, सतत चिंता वाटणं, झोप किंवा भुकेमध्ये मोठे बदल होणं, दैनंदिन कामांमध्ये रस कमी होणं किंवा कोणाशीही बोलावंसं न वाटणं अशी लक्षणं जाणवत असतील, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घेणं योग्य ठरेल.
समुपदेशनामध्ये तुम्हाला तुमच्या भावना समजून घेता येतात, विचारांच्या सवयी तपासता येतात आणि कठीण परिस्थिती हाताळण्यासाठी अधिक प्रभावी मार्ग शिकता येतात. मदत घेण्यासाठी परिस्थिती असह्य होईपर्यंत वाट पाहण्याची गरज नाही. ज्याप्रमाणे शारीरिक त्रासासाठी आपण डॉक्टरांकडे जातो, त्याचप्रमाणे मानसिक त्रासासाठी तज्ज्ञांची मदत घेणं हीदेखील स्वतःची काळजी घेण्याची एक महत्त्वाची पायरी आहे.
आयुष्यात प्रत्येक वेळी आपल्याला समजून घेणारी व्यक्ती मिळेलच असं नाही. कधी जवळची माणसं आपल्याला समजून घेण्यात कमी पडतील, तर कधी आपण आपल्या भावना योग्य प्रकारे व्यक्त करू शकणार नाही. पण या सगळ्याचा अर्थ असा नाही की आपण एकटेच दुःख सहन करत राहावं. आपल्या भावनांना महत्त्व द्या, योग्य व्यक्तींची निवड करा, स्वतःच्या गरजा स्पष्टपणे मांडा आणि आवश्यक असेल तेव्हा व्यावसायिक मदत घ्या.
लक्षात ठेवा, स्वतःला समजून घेणं म्हणजे इतरांची गरजच नाही, असं नव्हे. माणसाला माणसाची गरज असतेच. मात्र, दुसऱ्यांनी आपल्याला समजून घ्यावं यासाठी प्रयत्न करताना स्वतःशी असलेलं नातं हरवू देऊ नका.
“आज माझा त्रास कोणाला समजत नसेल, तरी माझ्या भावना महत्त्वाच्या आहेत. मला आधार मिळण्याचा हक्क आहे आणि स्वतःसाठी मदत शोधण्याची ताकदही माझ्यात आहे.”
कधी कधी मनाला सावरण्याची सुरुवात एखाद्या मोठ्या उत्तराने होत नाही. ती स्वतःच्या दुःखाला शांतपणे ऐकून घेण्यापासून होते.
धन्यवाद.