प्रत्येक माणसाला भावना असतात. आनंद, दुःख, राग, भीती, निराशा, प्रेम, मत्सर अशा अनेक भावना आपल्या दैनंदिन आयुष्याचा भाग असतात. भावना असणे ही नैसर्गिक गोष्ट आहे. परंतु प्रत्येक भावना प्रत्येक ठिकाणी व्यक्त करणे योग्य असतेच असे नाही. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की भावनांचे दडपण करणे आणि भावनांचे योग्य व्यवस्थापन करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. योग्य ठिकाणी भावना व्यक्त करणे आणि अयोग्य ठिकाणी त्यांना नियंत्रित ठेवणे हे मानसिक परिपक्वतेचे लक्षण मानले जाते.
आज अनेक लोक भावना व्यक्त करण्याच्या नावाखाली चुकीच्या ठिकाणी प्रतिक्रिया देतात. यामुळे नाती बिघडतात, कामावर परिणाम होतो आणि मानसिक तणावही वाढतो. त्यामुळे कोणत्या ठिकाणी भावना नियंत्रित ठेवायला हव्यात हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
भावना कंट्रोल करणे म्हणजे भावना मारणे नाही
अनेकांना वाटते की भावना कंट्रोल करणे म्हणजे स्वतःला कठोर बनवणे. पण मानसशास्त्र असे सांगत नाही. भावना कंट्रोल करणे म्हणजे त्या भावनेची जाणीव ठेवून योग्य वेळ आणि योग्य पद्धतीने ती व्यक्त करणे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीच्या बोलण्यामुळे तुम्हाला राग आला. त्या क्षणी मोठ्याने ओरडणे किंवा अपमान करणे हा भावनिक प्रतिसाद आहे. पण काही वेळ शांत राहून नंतर विषयावर चर्चा करणे हे भावनांचे व्यवस्थापन आहे.
सोशल मीडियावर भावना व्यक्त करताना सावध रहा
आजकाल अनेक लोक राग, दुःख किंवा निराशा लगेच सोशल मीडियावर व्यक्त करतात. संशोधनातून दिसून आले आहे की भावनिक अवस्थेत केलेल्या पोस्ट किंवा कमेंट्स नंतर पश्चात्तापाचे कारण बनू शकतात.
जेव्हा भावना तीव्र असतात तेव्हा मेंदूचा भावनिक भाग जास्त सक्रिय होतो आणि विचारपूर्वक निर्णय घेणारा भाग कमी सक्रिय होतो. त्यामुळे त्या क्षणी लिहिलेली एक पोस्ट किंवा मेसेज अनेकदा नातेसंबंधांमध्ये तणाव निर्माण करू शकतो.
प्रत्येकाला आपल्या भावना सांगणे आवश्यक नसते
काही लोक आपल्या वैयक्तिक समस्या किंवा दुःख प्रत्येक व्यक्तीसमोर मांडतात. पण प्रत्येक व्यक्ती तुमच्या भावनांचा आदर करेलच असे नाही.
मानसशास्त्र सांगते की भावनिक माहिती फक्त विश्वासू आणि समजून घेणाऱ्या व्यक्तींशी शेअर करणे अधिक फायदेशीर असते. चुकीच्या व्यक्तीसमोर भावना व्यक्त केल्यास टीका, उपहास किंवा गैरफायदा घेतला जाऊ शकतो.
रागाच्या क्षणी निर्णय घेऊ नका
राग ही खूप शक्तिशाली भावना आहे. रागाच्या भरात घेतलेले निर्णय अनेकदा चुकीचे ठरतात. संशोधनानुसार तीव्र रागामुळे विचारशक्ती आणि परिस्थितीचे मूल्यमापन करण्याची क्षमता कमी होते.
म्हणूनच नोकरी सोडणे, नाते तोडणे, आर्थिक निर्णय घेणे किंवा कोणाला कठोर शब्द बोलणे यासारख्या गोष्टी रागाच्या क्षणी टाळाव्यात.
कामाच्या ठिकाणी भावनांवर नियंत्रण आवश्यक
कार्यालयात किंवा व्यवसायात फक्त भावना वापरून निर्णय घेतले तर अडचणी निर्माण होऊ शकतात. व्यावसायिक वातावरणात संयम, संवाद कौशल्य आणि भावनिक नियंत्रण महत्त्वाचे असते.
याचा अर्थ भावना नसाव्यात असा नाही. पण प्रत्येक प्रतिक्रिया भावनेवर आधारित न ठेवता परिस्थिती आणि तथ्यांवर आधारित असावी.
मत्सर आणि तुलना लपवण्याऐवजी समजून घ्या
इतरांचे यश पाहून मत्सर वाटणे ही मानवी भावना आहे. पण त्या भावनेच्या प्रभावाखाली दुसऱ्यांविषयी नकारात्मक बोलणे किंवा संबंध खराब करणे योग्य नाही.
संशोधनानुसार मत्सराला प्रेरणेत रूपांतरित करणारे लोक अधिक यशस्वी आणि मानसिकदृष्ट्या स्थिर असतात. त्यामुळे भावना समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, त्यांच्यावर अंधपणे प्रतिक्रिया देणे नाही.
प्रत्येक वादात भावनिक गुंतवणूक करू नका
काही लोक प्रत्येक टीका, प्रत्येक मतभेद आणि प्रत्येक नकार वैयक्तिकरित्या घेतात. यामुळे मानसिक थकवा वाढतो.
मानसशास्त्र सांगते की प्रत्येक गोष्टीला भावनिक महत्त्व देणे आवश्यक नसते. काही गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणे हेही मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक कौशल्य आहे.
भावना व्यक्त करण्यासाठी योग्य जागा निवडा
भावना दडपून ठेवणे देखील हानिकारक असू शकते. त्यामुळे भावना व्यक्त करणे गरजेचे आहे, पण योग्य व्यक्ती आणि योग्य वातावरण निवडणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
विश्वासू मित्र, कुटुंबातील सदस्य, समुपदेशक किंवा डायरी लेखन यांसारख्या माध्यमांचा उपयोग करून भावना व्यक्त करता येतात. यामुळे मन हलके होते आणि भावनिक संतुलन टिकून राहते.
भावनिक नियंत्रणाचे फायदे
भावनांवर योग्य नियंत्रण ठेवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये काही विशेष गुण दिसून येतात.
- निर्णय अधिक विचारपूर्वक घेतले जातात.
- नातेसंबंध अधिक स्थिर राहतात.
- तणाव कमी होतो.
- आत्मविश्वास वाढतो.
- इतरांचा विश्वास मिळतो.
- मानसिक आरोग्य सुधारते.
संशोधनामध्ये भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence) हा घटक यशस्वी जीवनाशी जोडला गेला आहे. ज्या व्यक्ती स्वतःच्या भावनांना समजून घेतात आणि योग्य प्रकारे व्यवस्थापित करतात त्या अनेक क्षेत्रांमध्ये अधिक प्रभावी ठरतात.
निष्कर्ष
भावना आपल्या आयुष्याचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहेत. पण प्रत्येक भावना प्रत्येक ठिकाणी व्यक्त करणे आवश्यक नसते. नको त्या ठिकाणी भावना नियंत्रणात ठेवणे म्हणजे स्वतःला दाबून ठेवणे नव्हे, तर स्वतःचे संरक्षण करणे आणि परिस्थितीला शहाणपणाने प्रतिसाद देणे होय.
मानसिक परिपक्वता म्हणजे भावना नसणे नाही, तर भावना असतानाही योग्य वेळी योग्य पद्धतीने वागण्याची क्षमता असणे. जेव्हा आपण हे कौशल्य विकसित करतो, तेव्हा आपले मानसिक आरोग्य, नाती आणि जीवनातील निर्णय अधिक संतुलित आणि प्रभावी बनतात.
धन्यवाद.