आपल्या आयुष्यात इतर लोकांचं मत खूप महत्त्वाचं असतं. कुटुंब, मित्र, नातेवाईक, सहकारी आणि समाज आपल्याबद्दल काय विचार करतो, याचा परिणाम आपल्या निर्णयांवर होत असतो. “मी असं केलं तर त्यांना काय वाटेल?”, “माझ्यामुळे कोणाला वाईट वाटेल का?”, “लोक माझ्याबद्दल चुकीचं बोलतील का?” अशा प्रश्नांचा विचार करताना अनेकदा आपण स्वतःच्या मनाचा आवाज मात्र ऐकायचा विसरतो. हळूहळू अशी सवय लागते की स्वतःच्या इच्छेपेक्षा इतरांच्या अपेक्षा अधिक महत्त्वाच्या वाटू लागतात. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने इतरांची मान्यता मिळवण्याची गरज मानवी स्वभावाचा एक भाग आहे. माणूस सामाजिक प्राणी असल्यामुळे स्वीकारलं जाणं आणि आपल्याबद्दल चांगलं मत असणं त्याला महत्त्वाचं वाटतं. पण जेव्हा ही गरज इतकी वाढते की प्रत्येक निर्णय फक्त इतरांना खूश ठेवण्यासाठी घेतला जातो, तेव्हा त्याचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.
इतरांना खूश ठेवण्याच्या या सवयीला मानसशास्त्रात अनेकदा people-pleasing किंवा approval-seeking behaviour शी जोडून पाहिलं जातं. अशा व्यक्ती स्वतःच्या गरजा मागे ठेवून इतरांच्या गरजा आधी पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात. कुणी मदत मागितली की स्वतःला वेळ नसतानाही होकार देतात. कुणी नाराज झालं की लगेच स्वतःलाच दोष देतात. स्वतःला एखादी गोष्ट आवडत नसली तरी नातं टिकवण्यासाठी ती स्वीकारतात. सुरुवातीला यामुळे नात्यांमध्ये शांतता निर्माण झाल्यासारखी वाटते, पण सतत स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे आतून राग, निराशा, थकवा आणि असंतोष वाढू शकतो. संशोधनातूनही असे दिसून येते की स्वतःच्या भावनांना आणि गरजांना सातत्याने दाबून ठेवणे व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यासाठी चांगले नसते.
याचा अर्थ असा नाही की “मला जे वाटतं तेच मी करणार, इतरांचं काहीही होऊ दे” अशी भूमिका घ्यावी. स्वतःचं आयुष्य जगणं म्हणजे स्वार्थी होणं नाही. त्याचा अर्थ स्वतःच्या गरजा, मूल्यं, मर्यादा आणि ध्येय यांना देखील महत्त्व देणं. उदाहरणार्थ, एखाद्याला तुमच्याकडून सतत मदत हवी आहे, पण तुम्ही आधीच मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या थकलेले आहात. अशा वेळी “आज मला शक्य नाही” असं सांगणं चुकीचं नाही. समोरच्या व्यक्तीला त्याचा राग येऊ शकतो किंवा वाईट वाटू शकतं. पण प्रत्येक वेळी समोरच्याला वाईट वाटू नये म्हणून स्वतःला त्रास देणं ही निरोगी सवय नाही.
मानसशास्त्रातील boundaries, म्हणजेच वैयक्तिक मर्यादा, याच ठिकाणी महत्त्वाच्या ठरतात. सीमा आखणे म्हणजे समोरच्याला दूर ढकलणे नव्हे. उलट, कोणत्या गोष्टी आपण स्वीकारू शकतो आणि कोणत्या स्वीकारू शकत नाही हे स्पष्टपणे सांगण्याची क्षमता म्हणजे वैयक्तिक सीमा. “मला याबद्दल बोलायचं नाही”, “आत्ता मला वेळ नाही”, “हा निर्णय मला स्वतः घ्यायचा आहे”, “तुमचं मत मला समजतं, पण माझा निर्णय वेगळा आहे” अशी वाक्यं बोलण्याची सवय स्वतःच्या मानसिक आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. सुरुवातीला अशा प्रकारे बोलताना अपराधी वाटू शकतं, कारण आपण अनेक वर्षे इतरांना खूश ठेवण्याची सवय लावून घेतलेली असते. पण हळूहळू ही अस्वस्थता कमी होऊ शकते.
आपल्या निर्णयांवर इतरांच्या मताचा परिणाम होण्यामागे social approval म्हणजे सामाजिक मान्यता मिळवण्याची इच्छा असते. विशेषतः जवळच्या व्यक्तींचं मत आपल्याला अधिक महत्त्वाचं वाटतं. त्यामुळे कधी कधी आपल्याला नको असलेलं शिक्षण, नको असलेली नोकरी, नको असलेलं नातं किंवा नको असलेली जीवनशैली आपण स्वीकारतो. बाहेरून सगळं व्यवस्थित दिसत असतं, पण आतून मात्र “मी खरंच हे माझ्यासाठी करत आहे का?” हा प्रश्न सतत त्रास देत असतो. आयुष्यातील मोठे निर्णय केवळ लोकांना काय आवडेल यावर आधारित असतील तर काही काळानंतर स्वतःबद्दल नाराजी निर्माण होण्याची शक्यता असते.
म्हणूनच स्वतःला वेळोवेळी एक साधा प्रश्न विचारायला हवा: “मी हा निर्णय माझ्या मनापासून घेतोय की कुणाला वाईट वाटू नये म्हणून घेतोय?” या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर अनेक गोष्टी स्पष्ट करू शकतं. प्रत्येक वेळी स्वतःची इच्छा पूर्ण करणे शक्य नसते. कुटुंब, जबाबदाऱ्या आणि नात्यांमध्ये तडजोड करावी लागते. पण तडजोड आणि सतत स्वतःचा त्याग यात फरक आहे. एखाद्या नात्यासाठी कधीतरी स्वतःच्या इच्छेला बाजूला ठेवणं हे समजूतदारपण असू शकतं; परंतु प्रत्येक वेळी स्वतःलाच बाजूला ठेवणं ही समस्या बनू शकते.
आपण “नाही” म्हणायला शिकणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. अनेकांना “नाही” म्हणताना अपराधी वाटतं. कारण त्यांच्या मनात एक चुकीचा समज असतो की चांगला माणूस प्रत्येकाला मदत करतो. प्रत्यक्षात चांगुलपणा आणि स्वतःच्या मर्यादा यांचा संघर्ष असण्याची गरज नाही. तुम्ही चांगले असू शकता आणि तरीही काही गोष्टींना नकार देऊ शकता. तुम्ही कोणाचा आदर करू शकता आणि तरीही त्याच्या प्रत्येक मताशी सहमत नसू शकता. तुम्ही एखाद्यावर प्रेम करू शकता आणि तरीही त्याच्याशी काही बाबतीत सीमा आखू शकता.
इतरांना वाईट वाटण्याची भीती कमी करण्यासाठी स्वतःच्या मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करणं आवश्यक आहे. मला आयुष्यात नेमकं काय महत्त्वाचं वाटतं? माझ्या निर्णयांमागे कोणती मूल्यं आहेत? मी कोणत्या प्रकारचं जीवन जगू इच्छितो? अशा प्रश्नांची उत्तरं स्पष्ट झाली की प्रत्येक व्यक्तीची मान्यता मिळवण्याची गरज हळूहळू कमी होऊ शकते. कारण मग आपले निर्णय बाहेरच्या प्रतिक्रियांपेक्षा आपल्या मूल्यांवर आधारित होऊ लागतात.
हेही लक्षात ठेवायला हवं की तुमच्या प्रत्येक निर्णयावर प्रत्येक व्यक्ती आनंदी होईलच असं नाही. तुम्ही योग्य निर्णय घेतला तरी कुणाला वाईट वाटू शकतं. तुम्ही प्रामाणिकपणे बोललात तरी कुणाला ते आवडणार नाही. तुम्ही तुमच्या मर्यादा सांगितल्या तरी काही लोक तुम्हाला स्वार्थी म्हणू शकतात. पण दुसऱ्याची प्रतिक्रिया पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणात नसते. आपण आपले शब्द, कृती आणि हेतू नियंत्रित करू शकतो; समोरची व्यक्ती त्याचा अर्थ कसा घेईल हे मात्र नेहमी आपल्या हातात नसतं.
स्वतःचं आयुष्य जगताना एक महत्त्वाचा समतोल राखावा लागतो. स्वतःचा आदर आणि इतरांचा आदर दोन्ही आवश्यक आहेत. स्वतःच्या आनंदासाठी दुसऱ्यांना जाणीवपूर्वक दुखावणं योग्य नाही; पण दुसऱ्यांना कधीही वाईट वाटू नये म्हणून स्वतःच्या आयुष्याचा त्याग करणंही योग्य नाही. निरोगी नात्यांमध्ये मतभेदांना जागा असते. प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचे निर्णय घेण्याचा, स्वतःच्या मर्यादा ठेवण्याचा आणि स्वतःच्या आयुष्याबद्दल विचार करण्याचा अधिकार असतो.
शेवटी एवढंच लक्षात ठेवा, तुमचं आयुष्य जगण्याची जबाबदारी तुमची आहे. लोक सल्ला देतील, मतं व्यक्त करतील, टीका करतील आणि कधी कधी नाराजही होतील. त्यांच्या मतांचा आदर करा, पण प्रत्येक मताला आपल्या आयुष्याचा निर्णय बनवू नका. इतरांना आनंदी ठेवण्याच्या प्रयत्नात स्वतःलाच हरवून बसू नका. जिथे आवश्यक असेल तिथे प्रेमाने “हो” म्हणा आणि जिथे गरज असेल तिथे शांतपणे “नाही” म्हणा. कारण स्वतःच्या मनाशी प्रामाणिक राहून जगलेलं साधं आयुष्य, सतत इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी जगलेल्या आयुष्यापेक्षा अनेकदा अधिक समाधान देऊ शकतं.
इतरांना वाईट वाटलं तरी चालेल, पण मुद्दाम कुणाला दुखावू नका. आणि कुणाला वाईट वाटेल या भीतीपोटी स्वतःचं आयुष्यही थांबवू नका. स्वतःचा आदर करा, स्वतःच्या मर्यादा ओळखा आणि आपल्या मूल्यांशी प्रामाणिक राहून आयुष्य जगा.
धन्यवाद.