आयुष्यात काही क्षण असे येतात, जेव्हा आपल्याला मनापासून वाटतं, “आता काहीच उरलेलं नाही.” एखादं नातं तुटतं, व्यवसायात नुकसान होतं, नोकरी जाते, परीक्षेत अपयश येतं, एखादी संधी हातातून निघून जाते किंवा अनेक वर्षे केलेले प्रयत्न अपेक्षेप्रमाणे यश देत नाहीत. अशा वेळी मन वर्तमानाकडे पाहण्याऐवजी संपूर्ण भविष्याचा निर्णय घेऊन टाकतं. “माझं आयुष्य असंच राहणार”, “माझ्याकडून आता काही होणार नाही”, “मी खूप उशिरा आलोय” असे विचार मनात येऊ लागतात.
पण मानसशास्त्र आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवतं. आपल्या आयुष्यातील एखादा कठीण टप्पा म्हणजे संपूर्ण आयुष्याचा शेवट नसतो. परिस्थिती बदलू शकते, आपले विचार बदलू शकतात आणि आपण परिस्थितीला दिलेला अर्थही बदलू शकतो.
मानवी मेंदूमध्ये बदलण्याची क्षमता आयुष्यभर असते. याला न्यूरोप्लास्टिसिटी म्हणतात. म्हणजेच नवीन अनुभव, शिकणे, सराव आणि वातावरण यामुळे मेंदूतील काही neural connections बदलू शकतात. त्यामुळे “मी असा आहेच आणि आता माझ्यात काही बदल होणार नाही” हा विचार वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही. माणूस परिस्थितीनुसार नवीन कौशल्ये शिकू शकतो, नवीन सवयी विकसित करू शकतो आणि जुन्या विचारांच्या पद्धतींमध्येही बदल घडवू शकतो.
कधी कधी आपल्याला वाटतं की आपली संधी निघून गेली आहे. पण प्रत्यक्षात संधी संपलेली नसते, आपण तिच्याकडे पाहण्याची पद्धत बदललेली असते. अपयशानंतर मनाला फक्त काय गमावलं हे दिसतं. काय शिकता आलं, पुढे काय करता येईल आणि कोणता नवीन मार्ग उपलब्ध आहे, हे दिसेनासं होतं.
याच ठिकाणी Resilience म्हणजेच मानसिक लवचिकता महत्त्वाची ठरते. Resilience म्हणजे दुःख किंवा अपयशाचा परिणामच होऊ न देणे नव्हे. उलट, परिस्थिती कठीण असतानाही हळूहळू स्वतःला सावरणे, परिस्थिती स्वीकारणे आणि पुढे जाण्याची क्षमता विकसित करणे होय.
याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक गोष्ट सकारात्मकच आहे असं स्वतःला जबरदस्तीने सांगायचं. “सगळं छान आहे” असं म्हणण्याची गरज नाही. परिस्थिती वाईट असेल तर ती वाईट आहे हे स्वीकारणं आवश्यक आहे. पण त्याच वेळी “ही परिस्थिती कठीण आहे, पण माझं संपूर्ण आयुष्य यामुळे ठरत नाही” असा विचार करणे अधिक वास्तववादी ठरते.
आपण अनेकदा सुरुवात करण्यासाठी मोठ्या बदलाची वाट पाहतो. “एक दिवस सगळं व्यवस्थित होईल आणि मग मी सुरुवात करेन” असं वाटत राहतं. पण मानसशास्त्रीयदृष्ट्या अनेकदा उलट प्रक्रिया अधिक उपयोगी ठरते. कृती सुरू केल्यानंतर मनाची स्थिती बदलू लागते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला सतत निराश वाटत असेल तर दिवसभर विचार करत बसल्याने निराशा कमी होईलच असं नाही. त्याऐवजी थोडं चालणं, एखादं काम पूर्ण करणं, एखाद्या जवळच्या व्यक्तीशी बोलणं, स्वतःसाठी छोटं उद्दिष्ट ठरवणं अशा छोट्या कृती मानसिक स्थितीत हळूहळू बदल घडवू शकतात. याला Behavioral Activation सारख्या मानसशास्त्रीय पद्धतींमध्ये महत्त्व दिलं जातं.
म्हणूनच नवीन सुरुवात म्हणजे नेहमी मोठा निर्णय नसतो. कधी कधी ती फक्त आज एक छोटं काम पूर्ण करण्यापासून सुरू होते.
तुमचं वय काहीही असो, तुमच्या आयुष्यात कितीही चुका झाल्या असोत किंवा कितीही वेळ वाया गेला असो, पुढची दिशा निवडण्याची क्षमता पूर्णपणे संपत नाही. हो, काही गोष्टी परत मिळणार नाहीत. गेलेला वेळ परत येणार नाही. काही नाती पूर्वीसारखी होणार नाहीत. काही संधी पुन्हा मिळणार नाहीत. पण याचा अर्थ असा नाही की पुढे काहीच शक्य नाही.
आपण अनेकदा “जे गमावलं” आणि “जे अजूनही उपलब्ध आहे” यांच्यात फरक करत नाही.
गेलं ते बदलता येत नाही. पण आजचा दिवस कसा वापरायचा, कोणत्या लोकांशी संबंध ठेवायचे, काय शिकायचं, कोणत्या सवयी बदलायच्या, कोणत्या गोष्टींना नाही म्हणायचं आणि पुढे कोणत्या दिशेने जायचं, यावर अजूनही आपला काही प्रमाणात प्रभाव असतो.
यालाच मानसशास्त्रात Agency म्हणजे आपल्या कृतींवर आणि निर्णयांवर काही प्रमाणात नियंत्रण असल्याची जाणीव म्हणता येते. ही जाणीव मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाची असते.
कधी कधी नवीन सुरुवात करण्यासाठी आपल्याला स्वतःला माफ करणंही गरजेचं असतं. “मी अशी चूक का केली?”, “मी आधी का नाही समजलो?”, “मी इतका वेळ का वाया घालवला?” या प्रश्नांमध्ये अडकून राहिलं तर भूतकाळ सतत वर्तमानावर परिणाम करत राहतो.
भूतकाळातून शिकणं आवश्यक आहे; पण भूतकाळात कायम राहणं आवश्यक नाही.
तुमच्या आयुष्यात काही चुकीचे निर्णय झाले असतील. कदाचित काही लोकांवर चुकीचा विश्वास ठेवला असेल. कदाचित स्वतःकडे दुर्लक्ष केलं असेल. कदाचित अनेक वर्षे भीतीमुळे काही केलं नसेल. पण त्या सगळ्या अनुभवांचा अर्थ असा नाही की पुढची वर्षंही तशीच असली पाहिजेत.
कधी कधी आयुष्याची दुसरी सुरुवात पहिल्या सुरुवातीपेक्षा अधिक समजूतदार असते. कारण यावेळी आपल्याकडे अनुभव असतो. आपल्याला काय नको आहे हे कळलेलं असतं. कोणत्या चुका टाळायच्या हे माहीत असतं. कोणत्या लोकांपासून अंतर ठेवायचं हे समजलेलं असतं. स्वतःच्या मर्यादा आणि गरजा थोड्या स्पष्ट झालेल्या असतात.
म्हणून आज तुम्हाला आयुष्याबद्दल खूप निराश वाटत असेल, तर लगेच संपूर्ण आयुष्याचा निर्णय घेऊ नका. आजचा दिवस फक्त आजच्या दिवसापुरता पाहा.
स्वतःला एकच प्रश्न विचारा, “माझ्या आयुष्यात अजून काय शिल्लक आहे?” कदाचित उत्तर खूप मोठं नसेल. पण एखादी व्यक्ती असेल, एखादी इच्छा असेल, एखादं कौशल्य असेल, एखादं स्वप्न असेल किंवा फक्त स्वतःला पुन्हा उभं करण्याची एक छोटीशी इच्छा असेल. कधी कधी सुरुवातीसाठी एवढंच पुरेसं असतं.
लक्षात ठेवा, तुमचा आजचा कठीण काळ हा तुमच्या संपूर्ण आयुष्याची ओळख नाही.
काही अध्याय खूप वेदनादायक असतात. काही अध्याय अचानक संपतात. काही अध्याय आपण स्वतः बंद करावे लागतात. पण पुस्तक तिथेच संपत नाही.
कदाचित तुम्हाला पुन्हा शून्यापासून सुरुवात करावी लागेल. पण शून्य म्हणजे काहीच नाही असं नसतं. शून्यापासून सुरुवात करणाऱ्या माणसाकडे अनुभव, शिकवण आणि स्वतःला पुन्हा घडवण्याची संधी असते.
म्हणून स्वतःला हे सांगण्याची गरज आहे, “हो, माझ्याकडून काही चुका झाल्या आहेत. माझ्या आयुष्यात काही गोष्टी बिघडल्या आहेत. काही नुकसान झालं आहे. पण सगळं संपलेलं नाही. माझ्याकडे अजूनही आजचा दिवस आहे. आणि आजपासून पुन्हा सुरुवात करता येते.”
कारण आयुष्य संपल्यासारखं वाटणं आणि आयुष्य खरंच संपणं यात खूप मोठा फरक असतो.
आणि अनेकदा नव्या सुरुवातीची पहिली पायरी फक्त एवढीच असते…
“मी पुन्हा एकदा प्रयत्न करणार.”
धन्यवाद.