आपल्या आयुष्यात अनेक प्रकारची माणसं येतात. काही माणसं आपल्याला समजून घेतात, आपल्या सुख-दुःखात सोबत राहतात आणि आपल्याला मानसिक आधार देतात. काही माणसं आपल्याला नवीन गोष्टी शिकवतात, तर काही माणसं आपल्या आयुष्यात येऊन मनःशांती हिरावून घेतात. गंमत म्हणजे, आपल्या मनाला त्रास देणाऱ्या माणसांनाही आपण अनेकदा मनातून बाहेर काढू शकत नाही. त्यांनी आपल्याशी कसं वागलं, काय बोललं, आपल्याला कमी लेखलं का, आपल्याबद्दल काय विचार केला असेल, याचाच विचार आपण वारंवार करत राहतो. प्रत्यक्षात ती माणसं आपल्या आयुष्यात आपापली कामं करत असतात; पण आपण मात्र त्यांना आपल्या मनात जागा देऊन स्वतःची मानसिक ऊर्जा खर्च करत असतो. म्हणूनच एक गोष्ट समजून घेणं आवश्यक आहे, प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या आयुष्यात प्रवेश मिळू शकतो, पण प्रत्येकाला आपल्या मनात कायमची जागा देणं गरजेचं नसतं.
प्रत्येक गोष्ट मनाला लावून घेण्याची सवय
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं, तर माणसाचं मन सामाजिक नात्यांना खूप महत्त्व देतं. इतरांनी आपल्याला स्वीकारावं, आपल्याबद्दल चांगलं बोलावं आणि आपल्याला समजून घ्यावं, अशी इच्छा असणं स्वाभाविक आहे. मात्र, जेव्हा ही इच्छा आपल्या मानसिक शांततेपेक्षा मोठी होते, तेव्हा समस्या निर्माण होऊ लागतात. एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला उत्तर दिलं नाही, आपल्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष केलं किंवा आपल्याबद्दल काहीतरी नकारात्मक बोललं, तर आपण त्याचा गरजेपेक्षा जास्त विचार करू लागतो. त्या घटनेचा अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करतो. आपण काही चुकीचं बोललो का, आपली किंमत कमी झाली का, ती व्यक्ती आपल्याला आवडत नाही का, असे असंख्य प्रश्न मनात निर्माण होतात. मानसशास्त्रात याला रुमिनेशन (Rumination) म्हणजेच एखाद्या त्रासदायक गोष्टीचा पुन्हा पुन्हा विचार करत राहण्याची प्रवृत्ती म्हणतात. संशोधनानुसार, अशा प्रकारचा वारंवार नकारात्मक विचार ताण, चिंता आणि उदासीनता वाढण्याशी संबंधित असतो. विशेष म्हणजे, एखाद्या समस्येचा विचार करणं आणि त्याच विचारात अडकून राहणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. विचार केल्याने उपाय सापडत असेल, तर तो उपयुक्त आहे; पण त्यातून फक्त अस्वस्थता वाढत असेल, तर त्या विचारापासून थोडं अंतर घेणं गरजेचं आहे.
प्रत्येकाच्या वागण्याची जबाबदारी आपली नाही
आपण अनेकदा इतरांच्या वागण्यामागचं कारण शोधण्यात स्वतःला गुंतवून घेतो. एखादी व्यक्ती आपल्याशी उद्धटपणे बोलली, तर तिचा मूड का खराब आहे, तिच्या आयुष्यात काय घडलं असेल, तिने आपल्याशी असं का वागावं, याचा विचार करत बसतो. समोरच्या व्यक्तीच्या परिस्थितीची जाणीव ठेवणं ही चांगली गोष्ट आहे; पण तिच्या प्रत्येक वागण्याचं ओझं स्वतःच्या मनावर घेणं योग्य नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या विचारांची, भावनांची आणि वागण्याची स्वतःची कारणं असतात. त्यावर आपलं पूर्ण नियंत्रण नसतं. आपण समोरच्या व्यक्तीशी आदराने बोलू शकतो, आपली बाजू स्पष्ट करू शकतो आणि गरज पडल्यास गैरसमज दूर करू शकतो. मात्र, समोरच्या व्यक्तीने आपल्याला समजून घ्यायलाच हवं किंवा तिने आपल्याबद्दल चांगलंच विचार करायला हवं, असा आग्रह धरला तर आपण स्वतःलाच त्रास देतो. लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतात, यापेक्षा आपण स्वतःशी कसं वागतो, याला अधिक महत्त्व देणं आवश्यक आहे. प्रत्येकाला खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करताना आपण स्वतःच्या गरजा, आवडी आणि भावनांकडे दुर्लक्ष करू लागतो. त्यामुळे इतरांशी चांगलं वागा, पण त्यासाठी स्वतःच्या मनाची शांतता गहाण ठेवू नका.
मनात जागा देणं म्हणजे नेमकं काय?
मनात एखाद्या व्यक्तीला जागा देणं म्हणजे केवळ तिच्याशी बोलणं किंवा तिच्यासोबत वेळ घालवणं नव्हे. त्या व्यक्तीचे शब्द, कृती आणि मतं आपल्या भावनांवर किती प्रभाव टाकतात, हेही महत्त्वाचं आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपल्यावर टीका केली आणि आपण दिवसभर त्याचाच विचार करत राहिलो, तर नकळत आपण आपल्या मनावर त्या व्यक्तीला खूप अधिकार दिलेला असतो. ती व्यक्ती काही मिनिटं बोलून पुढे निघून गेली, पण तिच्या शब्दांना आपण कित्येक तास आपल्या मनात फिरवत राहिलो. अशा वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारा, “या व्यक्तीच्या मताला मी माझ्या मनात इतकं महत्त्व का देत आहे?” तिचं मत खरंच आपल्याला सुधारण्यासाठी उपयोगी आहे का? की ते केवळ आपल्याला कमी लेखणारं आहे? प्रत्येक टीका चुकीची नसते आणि प्रत्येक कौतुकही नेहमी प्रामाणिक असेल असं नाही. त्यामुळे इतरांचं बोलणं ऐका, त्यातून शिकण्यासारखं असेल तर शिका; पण प्रत्येक मताला स्वतःच्या मूल्याचा अंतिम निर्णय समजू नका. एखाद्या व्यक्तीचं मत हे तिचा दृष्टिकोन असतो, तुमची संपूर्ण ओळख नव्हे.
मर्यादा आखणं म्हणजे स्वार्थी होणं नाही
आपल्या आयुष्यातील काही नाती जपणं आवश्यक असतं, तर काही नात्यांमध्ये योग्य अंतर ठेवणं अधिक आरोग्यदायी ठरू शकतं. सतत अपमान करणारी, भावनिक दबाव टाकणारी, आपल्या निर्णयांवर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करणारी किंवा प्रत्येक वेळी आपल्याला अपराधी वाटेल असं वागणारी व्यक्ती असेल, तर त्या नात्यात स्पष्ट मर्यादा आखणं महत्त्वाचं आहे. मानसशास्त्रात याला पर्सनल बाउंडरीज (Personal Boundaries) असं म्हणतात. मर्यादा म्हणजे समोरच्या व्यक्तीला शिक्षा देणं नव्हे, तर आपल्याला कोणतं वर्तन स्वीकारार्ह आहे आणि कोणतं नाही, हे स्पष्ट करणं. उदाहरणार्थ, “तुमचं मत मी ऐकून घेईन, पण माझ्याशी अपमानास्पद भाषेत बोललेलं मला मान्य नाही,” असं शांतपणे सांगता येतं. प्रत्येक फोन उचलणं, प्रत्येक संदेशाला लगेच उत्तर देणं किंवा प्रत्येकाच्या समस्येचं निराकरण करणं ही आपली जबाबदारी नाही. आपल्याला वेळ हवा असेल, विश्रांती हवी असेल किंवा एखाद्या गोष्टीला नकार द्यायचा असेल, तर तो देण्याचा अधिकार आपल्याला आहे. अर्थात, प्रत्येक मतभेदामुळे नातं तोडण्याची गरज नसते. संवाद, समजूतदारपणा आणि बदलाची तयारी असेल, तर नातं सुधारता येतं. परंतु वारंवार प्रयत्न करूनही अपमान किंवा त्रास सुरूच राहत असेल, तर स्वतःच्या मानसिक आरोग्याला प्राधान्य देणं चुकीचं नाही.
मनाचा कचरा साठवून ठेवू नका
आपण घर स्वच्छ ठेवण्यासाठी नियमितपणे कचरा बाहेर काढतो; पण मनात साठणाऱ्या नकारात्मक विचारांचं काय? एखाद्याने आपल्याशी वाईट वागलं, तर त्या घटनेतून शिकणं महत्त्वाचं आहे. मात्र, त्या व्यक्तीला मनात ठेवून रोज स्वतःलाच त्रास देण्यात काही अर्थ नाही. यासाठी काही साध्या सवयी उपयोगी ठरू शकतात. एखादा त्रासदायक विचार मनात आला, तर त्याला लगेच सत्य समजण्याऐवजी स्वतःला विचारा, “माझ्या विचाराला ठोस पुरावा आहे का?” किंवा “मी या गोष्टीचा विचार करून काही उपाय शोधत आहे की केवळ अस्वस्थ होत आहे?” विचार बदलण्याचा प्रयत्न करताना स्वतःशी संघर्ष करू नका. त्याऐवजी आपलं लक्ष वर्तमानातील कामाकडे वळवा. श्वासावर लक्ष केंद्रित करणं, थोडं चालणं, मनातल्या भावना लिहून काढणं, आवडत्या व्यक्तीशी संवाद साधणं आणि सोशल मीडियावर अनावश्यक तुलना टाळणं या सवयी मदत करू शकतात. माइंडफुलनेस आणि संज्ञानात्मक वर्तन उपचारपद्धती (CBT) यांवरील संशोधनातून विचारांची जाणीव वाढवणं, त्यांची उपयुक्तता तपासणं आणि त्यांना योग्य प्रतिसाद देणं यांचा मानसिक आरोग्यासाठी उपयोग होऊ शकतो, असं दिसून आलं आहे. अर्थात, सततची चिंता किंवा विचारांमुळे दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घेणं योग्य ठरेल.
स्वतःला निवडायला शिका
आपण अनेकदा इतरांना गमावण्याच्या भीतीने त्यांच्यासाठी खूप काही करतो. त्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करतो, त्यांच्या चुका दुर्लक्षित करतो आणि आपल्याला त्रास होत असतानाही नातं टिकवण्याचा प्रयत्न करतो. पण या प्रक्रियेत एक महत्त्वाची व्यक्ती मागे राहते, ती म्हणजे आपण स्वतः. आपल्याला काय हवं आहे, कशामुळे आनंद मिळतो, कोणत्या गोष्टींचा त्रास होतो आणि कोणत्या नात्यांमध्ये आपण खऱ्या अर्थाने मोकळे राहू शकतो, याचा विचार करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. स्वतःला प्राधान्य देणं म्हणजे इतरांना कमी लेखणं नव्हे. त्याचा अर्थ असा की, इतरांच्या भावनांचा आदर करताना स्वतःच्या भावनांचाही आदर करायचा. प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या आयुष्यात समान महत्त्व देता येत नाही आणि तसं देण्याची गरजही नाही. काही माणसं आपल्या विश्वासाला पात्र असतात, काही फक्त ओळखीपुरती ठीक असतात, तर काहींपासून अंतर ठेवणंच योग्य ठरतं. हा निर्णय रागातून नव्हे, तर अनुभव, विचार आणि स्वतःच्या हिताची जाणीव ठेवून घ्यायला हवा.
शेवटी एवढंच लक्षात ठेवा…
आपलं मन ही काही सार्वजनिक जागा नाही, जिथे येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला कायमचं स्थान द्यावं लागेल. कोणाला किती महत्त्व द्यायचं, कोणाच्या मताचा किती विचार करायचा आणि कोणत्या गोष्टी सोडून द्यायच्या, हे ठरवण्याचा अधिकार आपल्याला आहे. प्रत्येकाला समजून घेण्याचा प्रयत्न करताना स्वतःला समजून घ्यायला विसरू नका. प्रत्येक नातं वाचवताना स्वतःला हरवू नका. प्रत्येक टीकेचं स्पष्टीकरण देताना स्वतःची ऊर्जा संपवू नका. काही गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणं, काही वादांत सहभागी न होणं आणि काही लोकांपासून शांतपणे अंतर ठेवणं हेही भावनिक परिपक्वतेचं लक्षण असू शकतं.
लक्षात ठेवा, प्रत्येकाला मनात जागा देण्याची गरज नाही, नाहीतर डोकं फुटेल!
काही लोकांना माफ करून पुढे जायचं असतं, काहींपासून अंतर ठेवायचं असतं आणि काहींच्या मतांना मनावर न घेता स्वतःचं आयुष्य जगायचं असतं. कारण आयुष्य खूप सुंदर असू शकतं, पण ते सुंदरपणे जगण्यासाठी आपल्या मनात अनावश्यक विचारांचा आणि इतरांच्या मतांचा गर्दीचा बाजार भरवण्याची गरज नाही. मनात जागा त्यांनाच द्या, ज्यांच्यासोबत तुम्हाला स्वतःसारखं राहता येतं. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, जगातील प्रत्येक व्यक्तीला मनात जागा देण्याआधी स्वतःसाठी थोडी जागा राखून ठेवा. कारण तुमच्या मनःशांतीची जबाबदारी सर्वप्रथम तुमची स्वतःची आहे.
धन्यवाद.