आपल्या आयुष्यात अनेकदा अशी परिस्थिती येते की आपल्याला इतर लोकांनी बदलावं असं वाटतं. नवरा-बायको, आई-वडील, मुलं, मित्र, सहकारी किंवा नातेवाईक यांचं वागणं आपल्याला त्रासदायक वाटू शकतं. ते वेगळं वागले असते, अधिक समजूतदार असते किंवा आपल्या अपेक्षांप्रमाणे वागले असते तर आपलं आयुष्य अधिक चांगलं झालं असतं, असं आपल्याला वाटतं.
पण मानसशास्त्रातील अनेक संशोधनं एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतात. ती म्हणजे इतरांना बदलण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा स्वतःमध्ये बदल घडवून आणणं अधिक सोपं, अधिक वास्तववादी आणि अधिक परिणामकारक असतं.
आपण इतरांना बदलण्याचा प्रयत्न का करतो?
माणूस सामाजिक प्राणी आहे. आपण सतत इतरांशी संबंध ठेवत असतो. त्यामुळे इतरांच्या वागण्याचा आपल्या भावनांवर परिणाम होतो. जेव्हा कोणी आपल्याला दुखावतं, दुर्लक्ष करतं किंवा आपल्या अपेक्षा पूर्ण करत नाही, तेव्हा आपल्याला वाटतं की समस्या त्या व्यक्तीमध्ये आहे.
यामुळे आपण त्यांना सल्ले देतो, समजावतो, टीका करतो, रागावतो किंवा दबाव टाकतो. पण अनेकदा या प्रयत्नांचा अपेक्षित परिणाम होत नाही.
कारण प्रत्येक व्यक्तीचे विचार, भावना, सवयी आणि जीवनानुभव वेगळे असतात. प्रत्येकाला स्वतःच्या पद्धतीने जगण्याचा अधिकार असतो. त्यामुळे कोणालाही जबरदस्तीने बदलणं फार कठीण असतं.
बदल हा आतूनच सुरू होतो
मानसशास्त्रज्ञांनी अनेक वर्षांच्या अभ्यासातून हे दाखवून दिलं आहे की टिकाऊ बदल हा व्यक्तीच्या स्वतःच्या इच्छेतून येतो. बाहेरून लादलेला बदल फार काळ टिकत नाही.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला धूम्रपान सोडायला सतत सांगितलं तरी तो खरोखर बदलणार नाही. पण जेव्हा त्याला स्वतःला त्याचे परिणाम जाणवू लागतात आणि बदलण्याची इच्छा निर्माण होते, तेव्हा बदल होण्याची शक्यता वाढते.
हीच गोष्ट नातेसंबंध, सवयी आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या अनेक पैलूंमध्ये लागू होते.
नियंत्रणाची खरी मर्यादा
मानसशास्त्रात “Locus of Control” ही संकल्पना प्रसिद्ध आहे. त्यानुसार काही गोष्टी आपल्या नियंत्रणात असतात आणि काही नसतात.
आपले विचार, आपली कृती, आपले निर्णय आणि आपली प्रतिक्रिया या आपल्या नियंत्रणात असतात. पण इतर लोक काय विचार करतील, कसे वागतील किंवा कोणते निर्णय घेतील हे आपल्या नियंत्रणात नसतं.
जेव्हा आपण आपल्या नियंत्रणाबाहेरील गोष्टी बदलण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा निराशा वाढते. पण जेव्हा आपण आपल्या नियंत्रणातील गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा मानसिक शांतता वाढते.
स्वतःमध्ये बदल केल्याने काय फायदा होतो?
समजा एखादी व्यक्ती तुमच्याशी कठोरपणे बोलते. तुम्ही तिला बदलण्याचा प्रयत्न करू शकता. पण कदाचित ती बदलणार नाही.
दुसरा पर्याय म्हणजे तुम्ही स्वतःची प्रतिक्रिया बदलू शकता. तिच्या प्रत्येक शब्दाला वैयक्तिकरीत्या न घेणं, शांत राहणं किंवा आवश्यक तेवढंच बोलणं शिकू शकता.
यामुळे परिस्थितीवर तुमचं नियंत्रण वाढतं.
संशोधनातून असं दिसून आलं आहे की जे लोक स्वतःच्या भावनांचं नियोजन चांगल्या प्रकारे करतात, त्यांचं मानसिक स्वास्थ्य अधिक चांगलं असतं. त्यांना तणाव कमी जाणवतो आणि नातेसंबंधही अधिक निरोगी राहतात.
नात्यांमध्ये बदल कसा घडतो?
विशेष म्हणजे अनेकदा आपण स्वतःमध्ये बदल केल्यावर समोरची व्यक्तीही बदलू लागते.
उदाहरणार्थ, जर नवरा-बायको सतत भांडत असतील आणि त्यापैकी एकाने शांतपणे संवाद साधण्यास सुरुवात केली, तर हळूहळू दुसऱ्या व्यक्तीची प्रतिक्रिया देखील बदलू शकते.
कारण मानवी वर्तन परस्परांवर प्रभाव टाकत असतं.
याचा अर्थ असा नाही की आपण इतरांना बदलतो. पण आपण आपल्या वागण्याद्वारे वातावरण बदलू शकतो.
स्वतःला बदलणं म्हणजे स्वतःला दोष देणं नाही
अनेकांना असं वाटतं की स्वतःमध्ये बदल करणं म्हणजे सगळी चूक स्वतःची मानणं.
पण तसं नाही.
स्वतःला बदलणं म्हणजे वास्तव स्वीकारणं. याचा अर्थ आपण परिस्थितीकडे प्रामाणिकपणे पाहतो आणि स्वतःला विचारतो, “मी काय वेगळं करू शकतो?”
ही कमजोरी नसून परिपक्वतेची खूण आहे.
छोट्या बदलांची ताकद
मोठे बदल एका दिवसात होत नाहीत. मानसशास्त्र सांगतं की छोट्या आणि सातत्यपूर्ण सवयी सर्वात जास्त परिणामकारक असतात.
दररोज पाच मिनिटं आत्मचिंतन करणं, प्रतिक्रिया देण्यापूर्वी काही सेकंद थांबणं, इतरांचं ऐकून घेणं किंवा स्वतःच्या भावनांची नोंद ठेवणं यांसारख्या छोट्या गोष्टी मोठा फरक निर्माण करू शकतात.
हे बदल आपल्या व्यक्तिमत्त्वाला अधिक मजबूत बनवतात.
स्वीकार आणि वाढ
जीवनात काही लोक कधीच बदलणार नाहीत. काही परिस्थिती आपल्या मनाप्रमाणे घडणार नाहीत. हे स्वीकारणं कठीण असतं.
पण मानसशास्त्र सांगतं की स्वीकार हा हार मानणं नाही. स्वीकार म्हणजे वास्तवाशी संघर्ष करण्याऐवजी त्याला समजून घेणं.
जेव्हा आपण वास्तव स्वीकारतो, तेव्हा आपली ऊर्जा तक्रारींमध्ये वाया न घालवता विकासासाठी वापरू शकतो.
निष्कर्ष
इतरांना बदलण्याचा प्रयत्न अनेकदा थकवणारा आणि निराशाजनक असतो. कारण प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःच्या निवडी करण्याचं स्वातंत्र्य असतं. पण स्वतःच्या विचारांवर, भावनांवर आणि कृतींवर काम करणं आपल्या हातात असतं.
स्वतःमध्ये बदल घडवून आणणं हे केवळ सोपं नाही, तर अधिक प्रभावीही आहे. कारण आपण बदललो की आपल्या अनुभवाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते, नातेसंबंध बदलतात आणि आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक सकारात्मक होतो.
म्हणून पुढच्या वेळी एखाद्या व्यक्तीला बदलण्याची इच्छा झाली, तर स्वतःला एक प्रश्न विचारा…
“मी त्याला बदलण्याचा प्रयत्न करत आहे, की स्वतःला अधिक चांगलं बनवण्याचा?”
अनेकदा या प्रश्नातच आयुष्य बदलण्याची सुरुवात दडलेली असते.
धन्यवाद.