वैवाहिक नात्यात मतभेद, राग, दुखावलेपणा आणि गैरसमज या गोष्टी कधी ना कधी येतातच. दोन वेगवेगळ्या व्यक्ती एकत्र राहत असताना मतभेद होणे हे पूर्णपणे नैसर्गिक आहे. परंतु अनेक जोडप्यांमध्ये एक सवय दिसून येते. जेव्हा एखादा वाद होतो, तेव्हा त्यातील एक व्यक्ती पूर्णपणे बोलणं बंद करते. काही तास, काही दिवस किंवा कधी कधी अनेक आठवडेही संवाद बंद राहतो. अनेकांना वाटतं की बोलणं बंद करणं म्हणजे समस्या टाळण्याचा किंवा शांत राहण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे. पण खरंच हा उपाय असतो का?
मानसशास्त्रीय संशोधन वेगळंच चित्र दाखवतं. संशोधनानुसार संवाद बंद करणे हे बहुतेक वेळा समस्या सोडवत नाही, उलट नात्यातील अंतर वाढवते. याला इंग्रजीमध्ये “Silent Treatment” असे म्हणतात. हे वर्तन अनेकदा शिक्षा देण्यासाठी, राग व्यक्त करण्यासाठी किंवा समोरच्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जाते.
जेव्हा जोडीदार अचानक बोलणं बंद करतो, तेव्हा दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. “मी काय चूक केली?”, “तो किंवा ती माझ्यावर प्रेम करत नाही का?”, “आपलं नातं संपतंय का?” अशा अनेक शंका मनात येऊ लागतात. त्यामुळे तणाव, चिंता आणि असुरक्षितता वाढते.
मानसशास्त्रज्ञ जॉन गॉटमन यांच्या संशोधनात असे दिसून आले आहे की संवादापासून पूर्णपणे दूर जाणे हे वैवाहिक नात्यासाठी धोकादायक संकेतांपैकी एक आहे. कारण संवाद हा कोणत्याही नात्याचा श्वास असतो. संवाद थांबला की भावनिक जवळीकही कमी होऊ लागते.
अनेक लोक म्हणतात, “मी रागात काही चुकीचं बोलू नये म्हणून शांत राहतो.” काही वेळासाठी शांत राहणं आणि पूर्णपणे संवाद बंद करणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. राग शांत करण्यासाठी थोडा वेळ घेणं फायदेशीर असू शकतं. पण दिवसन् दिवस बोलणं बंद ठेवणं समस्येचं निराकरण करत नाही.
समजा एका पत्नीला तिच्या पतीच्या एखाद्या वागण्याचा राग आला. तिने राग व्यक्त करण्याऐवजी बोलणं बंद केलं. पतीला कारण समजलं नाही. तो अधिक गोंधळला. त्याने संवाद साधण्याचा प्रयत्न केला, पण प्रतिसाद मिळाला नाही. हळूहळू त्याच्याही मनात नाराजी वाढली. आता मूळ समस्या तशीच राहिली, पण त्यावर नवीन राग, गैरसमज आणि भावनिक अंतर निर्माण झालं.
अशाच प्रकारे पती बोलणं बंद करतो तेव्हाही पत्नीच्या मनावर ताण निर्माण होऊ शकतो. संशोधन सांगतं की सामाजिक आणि भावनिक दुर्लक्ष मेंदूला शारीरिक वेदनेसारखाच अनुभव देऊ शकतं. म्हणूनच जोडीदाराकडून होणारं दुर्लक्ष खूप वेदनादायक वाटू शकतं.
बोलणं बंद करण्यामागे अनेक कारणं असतात. काही लोकांना लहानपणापासून भावना व्यक्त करायला शिकवलं जात नाही. काहींना संघर्षाची भीती वाटते. काही लोकांना वाटतं की शांत राहिल्याने समोरची व्यक्ती आपोआप आपली चूक ओळखेल. पण वास्तवात असं क्वचितच घडतं.
संवाद बंद केल्यामुळे समस्या मनात साचत जातात. न बोललेला राग, व्यक्त न केलेल्या भावना आणि अपूर्ण राहिलेले प्रश्न हळूहळू नात्याला कमकुवत करतात. बाहेरून सर्व काही ठीक दिसत असलं तरी आतून भावनिक अंतर वाढलेलं असू शकतं.
याउलट संशोधन असं सांगतं की खुला, प्रामाणिक आणि आदरयुक्त संवाद नात्याला अधिक मजबूत करतो. याचा अर्थ सतत वाद घालणं नव्हे. तर आपल्या भावना शांतपणे व्यक्त करणं. उदाहरणार्थ, “तू नेहमी असंच करतोस” असं म्हणण्याऐवजी “तू असं केलंस तेव्हा मला वाईट वाटलं” असं सांगणं अधिक परिणामकारक ठरतं.
कधी कधी वाद खूप तीव्र होतो. अशा वेळी लगेच चर्चा करणे अवघड जाऊ शकते. अशा परिस्थितीत थोडा वेळ घेणं योग्य असतं. पण त्यासोबत हे सांगणंही महत्त्वाचं असतं की, “मला थोडा वेळ हवा आहे. आपण याबद्दल नंतर बोलू.” यामुळे समोरच्या व्यक्तीला दुर्लक्ष केल्यासारखं वाटत नाही.
सुखी वैवाहिक जीवनात समस्या नसतात असं नाही. तर समस्या असतानाही संवाद सुरू राहतो. प्रत्येक जोडप्यात मतभेद होतात. पण यशस्वी नात्यांमध्ये दोघेही एकमेकांना ऐकण्याचा प्रयत्न करतात. ते जिंकण्यापेक्षा समजून घेण्यावर भर देतात.
बोलणं बंद करणं काही क्षणांसाठी सोपं वाटू शकतं. कारण त्यामध्ये आपल्याला कठीण संवाद टाळता येतो. पण दीर्घकाळासाठी हा मार्ग नात्याला अधिक नुकसान पोहोचवू शकतो. कारण शांतता नेहमी शांती देत नाही. अनेकदा ती मनात अंतर निर्माण करते.
नात्यातील प्रत्येक व्यक्तीला ऐकून घेतलं जावं, समजून घेतलं जावं आणि महत्त्व दिलं जावं अशी गरज असते. जेव्हा संवाद बंद होतो, तेव्हा या मूलभूत भावनिक गरजाही पूर्ण होत नाहीत. परिणामी एकटेपणा, नाराजी आणि असंतोष वाढू शकतो.
म्हणूनच पुढच्या वेळी मतभेद झाल्यास स्वतःला एक प्रश्न विचारा. मी समस्या सोडवत आहे का, की फक्त संवाद टाळत आहे? कारण अनेकदा बोलणं बंद करणं हा उपाय नसतो. खरा उपाय म्हणजे योग्य वेळी, योग्य शब्दांत आणि आदराने संवाद साधणं. नातं टिकवायचं असेल तर शांततेच्या भिंती बांधण्यापेक्षा संवादाचे पूल बांधणे अधिक महत्त्वाचे असते. संवाद जिवंत असेल तर नातंही जिवंत राहतं.
धन्यवाद.