प्रत्येक माणसाला आयुष्यात एक गोष्ट खूप खोलवर हवी असते, ती म्हणजे “कोणीतरी मला खरंच समजून घ्यावं.” आपल्या भावना, आपले संघर्ष, आपले दुखणं, आपली शांतता… हे कोणाच्या तरी लक्षात यावं अशी अपेक्षा असते. पण जेव्हा आपल्याला वाटतं की समोरचा आपल्याला समजून घेत नाही, तेव्हा मनात प्रश्न निर्माण होतो, “मीच जास्त अपेक्षा ठेवतोय का?”
मानसशास्त्र सांगतं की समजून घेतलं जाण्याची गरज ही चुकीची नाही. उलट ती मानवी भावनिक गरज आहे. कारण माणूस सामाजिक प्राणी आहे. त्याला भावनिक जोडणीची गरज असते. जेव्हा कोणी आपलं ऐकून घेतं, आपल्याला दोष न देता समजून घेण्याचा प्रयत्न करतं, तेव्हा मेंदूमध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. त्यामुळे ताण कमी होतो आणि मानसिक आरोग्य सुधारतं.
पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्यावी लागते.
“समजून घेण्याची अपेक्षा” आणि “समोरच्याने नेहमीच आपल्या मनासारखं वागावं” यात फरक आहे.
अनेक वेळा आपल्याला असं वाटतं की समोरच्या व्यक्तीने आपलं न सांगताही समजून घ्यावं. आपल्याला काय त्रास होतोय, आपण का शांत आहोत, आपण का दुखावलो आहोत हे त्यांनी स्वतःहून ओळखावं. पण वास्तवात प्रत्येक व्यक्तीचा विचार करण्याचा आणि भावना समजण्याचा मार्ग वेगळा असतो.
काही लोक भावना पटकन समजून घेतात. काही लोकांना स्पष्ट बोलल्याशिवाय समजत नाही. याचा अर्थ ते वाईट आहेत असं नाही. त्यांची भावनिक समजण्याची पद्धत वेगळी असू शकते.
मानसशास्त्रात याला “Emotional Validation” असं म्हटलं जातं. म्हणजे समोरच्या व्यक्तीच्या भावना चुकीच्या ठरवण्याऐवजी त्या समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे. उदाहरणार्थ,
“तुला असं वाटणं चुकीचं आहे” असं म्हणण्यापेक्षा
“तुला का असं वाटतंय हे मी समजू शकतो” असं म्हणणं.
जे लोक सतत दुर्लक्षित होतात किंवा ज्यांच्या भावना वारंवार नाकारल्या जातात, त्यांच्यामध्ये एकटेपणा वाढू शकतो. त्यांना स्वतःबद्दलही शंका येऊ लागते. काही लोक मग आपल्या भावना व्यक्त करणंच बंद करतात. कारण त्यांना वाटू लागतं की “कोणीच मला समजून घेणार नाही.”
लहानपणीचे अनुभवही यामध्ये महत्त्वाचे असतात. जर एखाद्या व्यक्तीच्या भावना बालपणात वारंवार दुर्लक्षित झाल्या असतील, तर मोठेपणी ती व्यक्ती जास्त समजून घेतलं जाण्याची अपेक्षा ठेवू शकते. कारण आतून एक भावनिक रिकामेपणा तयार झालेला असतो.
पण याचा अर्थ असा नाही की आपण चुकीचे आहोत.
आपल्या भावना महत्त्वाच्या आहेत.
आपल्याला ऐकून घेतलं जावं ही गरज नैसर्गिक आहे.
तरीही एक वास्तव स्वीकारावं लागतं. प्रत्येक व्यक्ती आपल्याला पूर्णपणे समजून घेऊ शकणार नाही. कारण प्रत्येकाची मानसिक क्षमता, भावनिक परिपक्वता, जीवनातील अनुभव आणि संवादाची पद्धत वेगळी असते.
कधी कधी समोरची व्यक्ती स्वतःच मानसिक ताणात असते. त्यामुळे ती आपल्याकडे भावनिक लक्ष देऊ शकत नाही. काही लोकांना भावना व्यक्त करायला शिकवलंच गेलेलं नसतं. त्यामुळे ते प्रेम करतात, काळजी घेतात, पण ते शब्दांत किंवा वागण्यात नीट दाखवू शकत नाहीत.
अनेक नात्यांमध्ये मोठा गैरसमज इथूनच सुरू होतो.
एक व्यक्ती मनात विचार करते, “जर त्यांना खरंच माझी काळजी असेल तर त्यांनी मला समजून घ्यायला हवं.”
आणि दुसरी व्यक्ती विचार करते, “तू स्पष्ट बोललं नाहीस तर मला कसं कळणार?”
म्हणूनच निरोगी नात्यांमध्ये संवाद खूप महत्त्वाचा असतो.
समोरच्याने अंदाज लावावा अशी अपेक्षा ठेवण्यापेक्षा, शांतपणे आपल्या भावना व्यक्त करणं जास्त उपयोगी ठरतं.
उदाहरणार्थ: “तू मला कधीच समजून घेत नाहीस” असं म्हणण्याऐवजी
“जेव्हा माझं बोलणं मध्येच थांबतं, तेव्हा मला दुर्लक्षित वाटतं” असं सांगणं अधिक परिणामकारक असतं.
यामुळे समोरच्याला आपली भावना समजण्याची संधी मिळते आणि वाद कमी होतात.
मानसशास्त्रीय संशोधन असंही सांगतं की ज्या लोकांची स्वतःशी भावनिक जोड मजबूत असते, त्यांना इतरांकडून सतत मान्यता मिळवण्याची गरज कमी वाटते. कारण ते स्वतःच्या भावना स्वतः समजू शकतात.
याचा अर्थ असा नाही की त्यांना कोणाची गरज नसते. पण त्यांचं पूर्ण भावनिक सुख फक्त इतरांच्या वागण्यावर अवलंबून राहत नाही.
म्हणून स्वतःला काही प्रश्न विचारणे उपयोगी ठरू शकतं:
- मी माझ्या भावना स्पष्टपणे व्यक्त करतो का?
- मी समोरच्याकडून वास्तवापेक्षा जास्त अपेक्षा ठेवतोय का?
- मी स्वतःलाही समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो का?
- माझ्या भावना व्यक्त करताना मी फक्त आरोप करतो की संवाद साधतो?
कधी कधी आपण इतकं समजून घेतलं जाण्याची वाट पाहतो की स्वतःलाच विसरतो. पण मानसिक आरोग्यासाठी स्वतःची भावनिक काळजी घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
स्वतःला समजून घेणं म्हणजे:
- आपल्या भावना ओळखणं
- स्वतःला दोष देणं कमी करणं
- स्वतःशी प्रामाणिक राहणं
- गरज असेल तेव्हा मदत मागणं
- आणि प्रत्येक नातं परिपूर्ण नसतं हे स्वीकारणं
खरं तर, जे नातं आपल्याला सतत कमी लेखतं, आपल्या भावना हसण्यावारी नेतं किंवा वारंवार दुर्लक्षित करतं, त्या नात्यात भावनिक थकवा वाढू शकतो. अशा वेळी मर्यादा आखणं आवश्यक असतं.
पण त्याचवेळी, प्रत्येक वेळी समोरचा आपल्याला पूर्णपणे समजून घेईल अशी अपेक्षा ठेवणंही वास्तववादी नसू शकतं.
समजून घेतलं जाणं सुंदर आहे.
पण स्वतःला समजून घेणं त्याहून महत्त्वाचं आहे.
कारण जेव्हा आपण स्वतःच्या भावना समजू लागतो, तेव्हा इतरांनी आपल्याला न समजल्यामुळे होणारा त्रास थोडा कमी होतो. आपण अधिक शांतपणे संवाद साधू शकतो आणि योग्य लोक निवडू शकतो.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा:
“कोणीतरी मला समजून घ्यावं” ही अपेक्षा चुकीची नाही.
पण “प्रत्येकाने मला नेहमीच समजून घ्यायलाच हवं” ही अपेक्षा आपल्याला दुखावू शकते.
योग्य लोक, योग्य संवाद आणि स्वतःशी असलेली भावनिक प्रामाणिकता यामुळे नाती अधिक निरोगी आणि शांत बनू शकतात.
धन्यवाद.