आपल्या आयुष्यात एक प्रश्न अनेकदा मनात येतो, “लोकांनी मला महत्त्व द्यावे यासाठी मी काय करावे?”
पण मानसशास्त्र आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगते: स्वतःची किंमत इतरांनी ठरवण्यापेक्षा आपण स्वतःला किती महत्त्व देतो, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.
स्वतःची किंमत म्हणजे अहंकार नाही. स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ समजणे म्हणजे self-worth नव्हे. उलट, आपल्या गुण-दोषांसह स्वतःचा स्वीकार करणे, स्वतःच्या गरजांचा आदर करणे आणि चुकीच्या वागणुकीला मर्यादा घालणे म्हणजे स्वतःची किंमत ओळखणे.
१. सतत इतरांची मान्यता शोधू नका
“मी चांगला आहे ना?”, “लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?”, “त्यांना माझं काम आवडलं का?” अशा प्रश्नांवर आपला आत्मविश्वास अवलंबून असेल, तर मन सतत अस्थिर राहते.
मानसशास्त्रीय संशोधनात self-esteem आणि बाह्य मान्यता यांच्यातील संबंधावर बराच अभ्यास झाला आहे. सतत इतरांच्या approval वर अवलंबून राहिल्यास स्वतःबद्दलची भावना परिस्थितीनुसार बदलू शकते.
म्हणून स्वतःला विचारा:
“मला हे योग्य वाटतंय का?”
इतरांची मते ऐका, पण प्रत्येक निर्णय त्यांच्यावर सोपवू नका.
२. स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदला
आपण एखाद्या मित्राची चूक झाली तर त्याला समजून घेतो. पण स्वतःची चूक झाली की स्वतःलाच कठोर शब्द बोलतो.
“माझ्याकडून काहीच नीट होत नाही.”
“मीच खराब आहे.”
“माझ्यात काहीच क्षमता नाही.”
अशी self-talk स्वतःबद्दलची नकारात्मक भावना वाढवू शकते.
त्याऐवजी म्हणा:
“माझ्याकडून चूक झाली, पण मी त्यातून शिकू शकतो.”
स्वतःशी दयाळूपणे बोलणे म्हणजे स्वतःच्या चुका दुर्लक्षित करणे नाही. त्याचा अर्थ चूक आणि व्यक्ती यांच्यात फरक करणे.
३. प्रत्येकाला खुश करण्याचा प्रयत्न सोडा
सगळ्यांना खुश ठेवण्याच्या प्रयत्नात आपण अनेकदा स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवतो.
एखाद्याला “नाही” म्हटल्यावर तो नाराज झाला, तर लगेच आपल्याला अपराधी वाटते.
पण लक्षात ठेवा:
“नाही” म्हणणे म्हणजे वाईट व्यक्ती होणे नाही.
आपल्या वेळेला, ऊर्जेला आणि मानसिक शांततेला मर्यादा असतात. योग्य ठिकाणी स्पष्टपणे सीमा आखणे म्हणजे स्वतःचा आदर करणे.
४. स्वतःची तुलना कमी करा
सोशल मीडियावर आपल्याला इतरांचे यश, प्रवास, पैसा, नाती आणि आनंद दिसतो. पण त्यांच्या आयुष्यातील संपूर्ण वास्तव दिसत नाही.
सतत तुलना केल्यास आपल्याकडे काय आहे यापेक्षा आपल्याकडे काय नाही यावर लक्ष जाते.
त्यामुळे तुलना करायचीच असेल तर ती कालच्या स्वतःशी करा.
आज मी कालपेक्षा थोडा अधिक संयमी आहे का?
आज मी एखादी चांगली सवय सुरू केली का?
आज मी माझ्या ध्येयासाठी काही पाऊल उचलले का?
ही तुलना अधिक आरोग्यदायी आहे.
५. स्वतःला दिलेली छोटी आश्वासने पाळा
स्वतःची किंमत वाढवण्याचा एक साधा मार्ग म्हणजे स्वतःवर विश्वास निर्माण करणे.
“उद्या 20 मिनिटे व्यायाम करेन.”
“दररोज 30 मिनिटे अभ्यास करेन.”
“रात्री वेळेवर झोपेन.”
अशी छोटी उद्दिष्टे ठरवा आणि शक्य तितकी पाळा.
आपण स्वतःला दिलेली आश्वासने वारंवार पाळू लागलो की self-efficacy, म्हणजे “मी काहीतरी करू शकतो” हा विश्वास वाढतो.
मोठे बदल नेहमी मोठ्या कृतींनीच होतात असे नाही. छोट्या कृतींची सातत्यपूर्ण पुनरावृत्तीही स्वतःबद्दलचा विश्वास मजबूत करू शकते.
६. तुमच्या मूल्यांनुसार जगा
स्वतःची किंमत फक्त पैसा, पद, सौंदर्य किंवा प्रसिद्धीवर आधारित ठेवू नका.
स्वतःला विचारा:
“माझ्यासाठी आयुष्यात खरंच महत्त्वाच्या गोष्टी कोणत्या आहेत?”
प्रामाणिकपणा? कुटुंब? स्वातंत्र्य? ज्ञान? सेवा? सर्जनशीलता?
आपल्या मूल्यांनुसार निर्णय घेण्यास सुरुवात केली की बाहेरच्या लोकांच्या मतांचा प्रभाव हळूहळू कमी होतो.
७. चुकीच्या वागणुकीला सहन करण्याची सवय सोडा
कोणी तुमचा अपमान करत असेल, सतत तुमच्या भावना दुर्लक्षित करत असेल किंवा तुमच्या मर्यादांचा आदर करत नसेल, तर प्रत्येक वेळी गप्प राहणे आवश्यक नाही.
शांतपणे आणि स्पष्टपणे सांगता येते:
“अशा पद्धतीने माझ्याशी बोलणे मला स्वीकारार्ह नाही.”
स्वतःचा आदर करण्यासाठी प्रत्येक नातं तोडण्याची गरज नसते. पण आवश्यक तेथे सीमा आखण्याची तयारी असणे महत्त्वाचे आहे.
८. स्वतःच्या प्रगतीची नोंद ठेवा
आपले मन अनेकदा केलेल्या चुकांकडे जास्त लक्ष देते आणि केलेली प्रगती विसरते.
म्हणून आठवड्यातून एकदा स्वतःला तीन प्रश्न विचारा:
- या आठवड्यात मी काय चांगले केले?
- मी कोणती गोष्ट शिकलो?
- पुढच्या आठवड्यात मी कोणती एक गोष्ट सुधारू शकतो?
यामुळे लक्ष कमतरतेवरून प्रगतीकडे वळते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
तुमची किंमत एखाद्याने तुम्हाला स्वीकारले किंवा नाकारले यावर ठरत नाही.
तुमच्याकडून चूक झाली म्हणून तुम्ही कमी होत नाही.
कोणी तुमच्यावर टीका केली म्हणून तुमची किंमत कमी होत नाही.
कोणी तुम्हाला सोडून गेले म्हणून तुमचे अस्तित्व कमी होत नाही.
स्वतःची किंमत वाढवण्याचा अर्थ जगाला आपण किती मोठे आहोत हे सिद्ध करणे नाही.
तो एक शांत प्रवास आहे.
स्वतःला समजून घेणे, स्वतःचा स्वीकार करणे, स्वतःच्या मर्यादा ओळखणे, स्वतःच्या मूल्यांनुसार जगणे आणि दररोज थोडी प्रगती करणे.
कारण शेवटी, जगाने आपली किंमत ओळखण्यापूर्वी आपण स्वतःची किंमत ओळखणे आवश्यक आहे.
धन्यवाद.