आपल्या प्रत्येकाच्या मनात अनेक भावना असतात. आनंद, दुःख, राग, भीती, प्रेम, अपराधीपणा, निराशा, अपेक्षा, एकटेपणा अशा अनेक भावना आपण रोज अनुभवत असतो. पण प्रत्येक भावना शब्दांमध्ये व्यक्त करता येतेच असे नाही. काही भावना मनातच राहतात. त्या बोलून दाखवण्याची हिंमत होत नाही, योग्य व्यक्ती मिळत नाही किंवा स्वतःलाच आपल्या भावनांची नीट ओळख होत नाही. अशा भावनांना आपण अव्यक्त भावना म्हणतो.
मानसशास्त्र सांगते की, भावना दाबून ठेवणे ही कायमची चांगली सवय नाही. भावना व्यक्त न झाल्यास मनावर ताण वाढू शकतो. त्यामुळे त्या योग्य आणि निरोगी पद्धतीने व्यक्त करणे महत्त्वाचे असते.
अव्यक्त भावना व्यक्त करण्याचे अनेक मार्ग आहेत.
सर्वात पहिली आणि प्रभावी पद्धत म्हणजे लिहिणे. अनेक वेळा जे बोलता येत नाही ते लिहिता येते. डायरी लिहिणे, स्वतःला पत्र लिहिणे किंवा मनात जे येईल ते कागदावर उतरवणे यामुळे मन हलके होते. हे लेखन कोणाला दाखवणे आवश्यक नसते. त्याचा उद्देश फक्त आपल्या भावनांना बाहेर येऊ देणे हा असतो.
दुसरी पद्धत म्हणजे विश्वासू व्यक्तीशी मन मोकळे करणे. प्रत्येकाला आयुष्यात अशी एक व्यक्ती हवी जी कोणताही न्याय न करता आपले ऐकेल. मित्र, जोडीदार, आई-वडील, भाऊ-बहिण किंवा समुपदेशक यांच्याशी बोलल्याने मनातील भार कमी होतो. अनेकदा उपाय मिळण्यापेक्षा आपल्याला समजून घेणारे कान अधिक महत्त्वाचे असतात.
तिसरी पद्धत म्हणजे कला. चित्र काढणे, रंग भरणे, कविता लिहिणे, गाणे म्हणणे, वाद्य वाजवणे किंवा नृत्य करणे यामधूनही भावना व्यक्त होतात. म्हणूनच अनेक मानसशास्त्रज्ञ कला उपचारांचा वापर करतात. शब्द नसले तरी भावना रंगांमधून आणि सुरांमधून व्यक्त होतात.
चौथी पद्धत म्हणजे रडणे. समाजात अनेकदा रडण्याकडे कमकुवतपणाचे लक्षण म्हणून पाहिले जाते. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने योग्य वेळी आलेले अश्रू मनावरील ताण कमी करण्यास मदत करतात. रडणे म्हणजे हार मानणे नव्हे, तर भावना स्वीकारणे होय.
पाचवी पद्धत म्हणजे स्वतःशी संवाद साधणे. दिवसातून काही मिनिटे शांत बसून स्वतःला प्रश्न विचारावेत. “मला नेमकं काय वाटत आहे?”, “मी एवढा अस्वस्थ का आहे?”, “माझ्या मनाला काय हवं आहे?” असे प्रश्न आपल्याला स्वतःच्या भावनांची ओळख करून देतात.
सहावी पद्धत म्हणजे ध्यान आणि श्वसनाचा सराव. मन शांत झाल्यावर भावना अधिक स्पष्ट दिसू लागतात. अनेक वेळा आपण भावनांपासून पळत असतो. पण शांतपणे त्यांच्याकडे पाहिल्यास त्या स्वीकारणे सोपे जाते.
सातवी पद्धत म्हणजे शरीराची हालचाल. चालणे, धावणे, योग, व्यायाम किंवा निसर्गात फेरफटका मारणे यामुळे मनातील दडपण कमी होते. शरीर सक्रिय झाल्यावर मेंदूमध्ये आनंददायी रसायने तयार होतात आणि भावना संतुलित होण्यास मदत होते.
आठवी पद्धत म्हणजे सीमा आखणे. अनेक लोक स्वतःच्या भावना व्यक्त करत नाहीत कारण त्यांना इतरांना दुखावण्याची भीती असते. पण प्रत्येक वेळी गप्प राहणे योग्य नसते. शांतपणे आणि आदराने “नाही” म्हणणे किंवा आपले मत मांडणे हीसुद्धा भावना व्यक्त करण्याची निरोगी पद्धत आहे.
नववी पद्धत म्हणजे क्षमा करणे. कधी कधी मनात वर्षानुवर्षे राग, दुःख किंवा अपराधीपणा साचून राहतो. स्वतःला किंवा इतरांना माफ करण्याचा प्रयत्न केल्याने मन हलके होऊ शकते. क्षमा म्हणजे घडलेली गोष्ट विसरणे नव्हे, तर त्या भावनेच्या ओझ्यातून स्वतःला मुक्त करणे होय.
दहावी पद्धत म्हणजे व्यावसायिक मदत घेणे. जर भावना खूप दिवसांपासून मनात साचल्या असतील, त्यांचा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, झोप, भूक किंवा नातेसंबंध बिघडत असतील तर मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणे योग्य ठरते. यात कोणतीही लाज नाही. जसे शरीर आजारी पडल्यावर डॉक्टरांकडे जातो, तसे मनासाठी तज्ज्ञांची मदत घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
अनेक लोक भावना व्यक्त करत नाहीत कारण त्यांना वाटते की लोक त्यांना समजून घेणार नाहीत. काहींना लहानपणापासून “रडायचं नाही”, “कमकुवत दिसू नकोस”, “सगळं सहन कर” असे संदेश मिळालेले असतात. त्यामुळे ते हळूहळू स्वतःच्या भावनांपासूनही दूर जातात. पण भावना दाबून ठेवल्या तर त्या नाहीशा होत नाहीत. त्या ताण, चिडचिड, चिंता, नैराश्य किंवा शारीरिक त्रासाच्या रूपाने बाहेर पडू शकतात.
भावना व्यक्त करणे म्हणजे सतत तक्रार करणे नव्हे. भावना व्यक्त करणे म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक राहणे. “मला दुःख होत आहे”, “मला भीती वाटते”, “मला मदतीची गरज आहे”, “मला आनंद झाला आहे” हे स्वीकारणे ही मानसिक आरोग्याची सुरुवात आहे.
शेवटी एवढेच लक्षात ठेवा, भावना या आपल्या शत्रू नाहीत. त्या आपल्या मनाचा आवाज आहेत. त्या आपल्याला काहीतरी सांगण्याचा प्रयत्न करत असतात. त्या दाबून ठेवण्यापेक्षा त्यांना समजून घेणे आणि योग्य पद्धतीने व्यक्त करणे हेच मानसिक आरोग्याकडे नेणारे महत्त्वाचे पाऊल आहे. जेव्हा आपण आपल्या भावना स्वीकारतो आणि व्यक्त करतो, तेव्हा मन हलके होते, नाती अधिक मजबूत होतात आणि जीवन अधिक शांत, संतुलित आणि आनंदी वाटू लागते.
धन्यवाद.
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.
👉🏽 क्लिक करा 👈🏽
“आयुष्य खूप सुंदर आहे, आणखीन सुंदर बनवूया”
सर्व लेख व्हिडिओच्या रूपात पहा.
👉🏽 क्लिक करा 👈🏽