आपण रोजच्या आयुष्यात एक वाक्य खूप सहज बोलतो, “मी ठीक आहे.”
कोणी विचारतं, “काय झालं? आज शांत दिसताय.”
आपण हसतो आणि म्हणतो, “काही नाही, मी ठीक आहे.”
घरात तणाव असतो, मनात चिंता असते, नात्यात काहीतरी बिनसलेलं असतं, कामाचा ताण असतो, एखाद्याच्या बोलण्याने मन दुखावलेलं असतं. पण तरीही आपण म्हणतो, “मी ठीक आहे.”
पण कधी स्वतःला थांबवून विचारलं आहे का?
“मी खरंच ठीक आहे की फक्त ठीक असल्याचं दाखवत आहे?”
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने हा प्रश्न खूप महत्त्वाचा आहे.
‘ठीक दिसणं’ आणि ‘ठीक असणं’ यात फरक आहे
आपण बाहेरून व्यवस्थित दिसू शकतो. काम करू शकतो, लोकांशी बोलू शकतो, हसू शकतो, जबाबदाऱ्या पार पाडू शकतो आणि सोशल मीडियावर आनंदी फोटोही टाकू शकतो.
पण याचा अर्थ मनाच्या आतही सगळं ठीक आहे, असं आवश्यक नाही.
काही लोक आपल्या भावनांना सतत दाबून ठेवतात. दुःख आलं तरी व्यक्त करत नाहीत, राग आला तरी गिळून टाकतात, भीती वाटली तरी दाखवत नाहीत आणि मदतीची गरज असली तरी “मला काही मदत नको” असं म्हणतात.
संशोधनात emotional suppression, म्हणजे भावना जाणवत असूनही त्यांची बाह्य अभिव्यक्ती जाणीवपूर्वक रोखणे, याचा मानसिक आरोग्याशी संबंध आढळला आहे. 21,000 पेक्षा जास्त सहभागींच्या 48 अभ्यासांच्या meta-analysis मध्ये expressive suppression चा सकारात्मक मानसिक आरोग्य निर्देशकांशी नकारात्मक आणि नकारात्मक मानसिक आरोग्य निर्देशकांशी सकारात्मक संबंध दिसला.
म्हणजेच, भावना व्यक्त न करणं हे नेहमीच भावनिक ताकदीचं लक्षण नसतं.
मग आपण “मी ठीक आहे” असं का म्हणतो?
यामागे अनेक कारणं असू शकतात.
कधी आपल्याला वाटतं, “समोरच्याला माझ्या समस्या सांगून काय उपयोग?”
कधी वाटतं, “लोक मला कमजोर समजतील.”
कधी आपण लहानपणापासून ऐकत आलेलो असतो, “रडू नकोस”, “मजबूत रहा”, “इतकं काय झालंय?”, “सगळ्यांच्या आयुष्यात समस्या असतात.”
हळूहळू मन एक गोष्ट शिकतं:
भावना दाखवायच्या नाहीत.
आणि मग “मी ठीक आहे” हे उत्तर आपली सवय बनतं.
काही वेळा “मी ठीक आहे” हे खरंच योग्य उत्तर असतं
हेही समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
प्रत्येक वेळी दुःख, राग किंवा चिंता व्यक्त करणं आवश्यक नाही. काही परिस्थितींमध्ये भावना थोड्या वेळासाठी नियंत्रणात ठेवणं उपयोगी ठरू शकतं.
उदाहरणार्थ, एखाद्या महत्त्वाच्या बैठकीत आपण खूप अस्वस्थ असलो तरी त्या क्षणी स्वतःला सावरून काम करणं गरजेचं असू शकतं.
म्हणून मानसशास्त्र असं म्हणत नाही की “भावना नेहमी व्यक्त करा आणि कधीही आवरू नका.”
महत्त्वाचा मुद्दा आहे भावनिक लवचिकता.
म्हणजे परिस्थितीनुसार भावना ओळखणे, त्यांना समजून घेणे आणि योग्य पद्धतीने प्रतिसाद देणे.
अमेरिकन Psychiatric Association देखील emotional regulation म्हणजे भावना नाहीशा करणे किंवा नेहमी शांत राहणे नव्हे, तर भावना ओळखून परिस्थितीला योग्य असा प्रतिसाद निवडणे असे स्पष्ट करते.
समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा “मी ठीक आहे” हा मुखवटा बनतो
एक दिवस दुःख लपवलं, काही हरकत नाही.
दोन दिवस भावना दाबल्या, तरी कदाचित काही मोठं होणार नाही.
पण हेच जर महिन्यांपर्यंत सुरू राहिलं तर?
आपल्याला स्वतःच्या भावनांपासूनच दूर गेल्यासारखं वाटू शकतं.
“मला नेमकं काय होतंय?”
“मला एवढा थकवा का जाणवतोय?”
“लोकांमध्ये असूनही एकटं का वाटतंय?”
“छोट्या गोष्टींवर इतका राग का येतोय?”
संशोधनात दीर्घकाळ भावनिक suppression करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये अधिक depressed mood, fatigue, कमी self-esteem आणि कमी life satisfaction यांसारखे परिणाम आढळले आहेत. जवळच्या नात्यांमध्येही कमी acceptance आणि कमी relationship satisfactionशी त्याचा संबंध दिसला.
याचा अर्थ प्रत्येक थकवा किंवा उदासीनतेचं कारण भावना दाबणं आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. मानसिक आरोग्यावर अनेक घटक परिणाम करतात.
पण आपण सतत काय अनुभवतो आणि ते कसं हाताळतो, याकडे लक्ष देणं नक्कीच महत्त्वाचं आहे.
खरं तर स्वतःला विचारायचे काही प्रश्न आहेत
आज एखाद्याने विचारलं, “तू ठीक आहेस ना?”
उत्तर देण्याआधी स्वतःला विचारा:
- मला सध्या खरंच शांत वाटतंय का?
- मी आनंदी आहे की फक्त आनंदी दिसतोय?
- माझ्या मनात काही सतत चालू आहे का?
- मला कोणाशी बोलावंसं वाटतंय का?
- मी सतत स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करतोय का?
- झोप, भूक किंवा दैनंदिन कामांवर माझ्या मनःस्थितीचा परिणाम होतोय का?
- मी प्रत्येक वेळी “काही नाही” असंच उत्तर देतोय का?
कदाचित या प्रश्नांची उत्तरं आपल्याला स्वतःबद्दल काही महत्त्वाचं सांगतील.
“मी ठीक नाही” हे मान्य करणं म्हणजे कमजोरी नाही
आपल्याला दुःख होतंय हे मान्य करणं म्हणजे आपण कमजोर आहोत, असं नाही.
“मला आज खूप ताण आहे.”
“मला या गोष्टीमुळे वाईट वाटलं.”
“मला थोडा वेळ हवा आहे.”
“मला कोणाशी तरी बोलायची गरज आहे.”
ही वाक्यं कमजोरीची नाहीत.
ती self-awareness ची चिन्हं आहेत.
भावना व्यक्त करण्याचा अर्थ प्रत्येक भावना प्रत्येक व्यक्तीसमोर मांडणे असाही नाही. योग्य व्यक्ती, योग्य वेळ आणि सुरक्षित वातावरण निवडणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.
कधी मदत घ्यावी?
जर उदासीनता, चिंता, चिडचिड, थकवा, झोपेतील बदल, एकटेपणा किंवा निराशा सतत जाणवत असेल आणि त्याचा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर ते फक्त “मी ठीक आहे” म्हणून दुर्लक्षित करू नका.
विश्वासू व्यक्तीशी बोला. गरज वाटल्यास मानसिक आरोग्य व्यावसायिकाची मदत घ्या.
कारण मानसिक आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी संकट खूप मोठं होईपर्यंत थांबण्याची गरज नाही.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट…
पुढच्या वेळी कोणी तुम्हाला विचारलं,
“काय म्हणताय? ठीक आहात ना?”
आपोआप “मी ठीक आहे” म्हणण्याआधी एक क्षण स्वतःकडे पाहा.
कदाचित तुम्ही खरंच ठीक असाल.
पण कदाचित तुमच्या मनाला पहिल्यांदाच हे सांगायचं असेल,
“नाही… सगळं ठीक नाही. आणि ते मान्य करणंही ठीक आहे.”
कारण मानसिक आरोग्य म्हणजे नेहमी आनंदी दिसणं नाही.
मानसिक आरोग्य म्हणजे आपल्या मनात काय चाललं आहे, हे स्वतःपासून लपवू न शकणं.
स्वतःला खोटं सांगण्यापेक्षा स्वतःशी प्रामाणिक राहणं हीच भावनिक आरोग्याची सुरुवात आहे.
आणि म्हणूनच…
“मी ठीक आहे”… हे सांगण्याआधी एकदा स्वतःला विचारा,
“खरंच आहे का मी ठीक?”
धन्यवाद.