आपल्या प्रत्येकालाच आयुष्यात शांतता हवी असते. मनावर कोणताही ताण नसावा, नात्यांमध्ये वाद होऊ नयेत, कामाचा दबाव जाणवू नये आणि आयुष्यात कोणतीही अडचण येऊ नये, अशी आपली अपेक्षा असते. पण प्रत्यक्षात आयुष्य कधीच आपल्या अपेक्षांप्रमाणे चालत नाही.
कधी आर्थिक अडचणी निर्माण होतात, कधी जवळच्या माणसांकडून अपेक्षाभंग होतो, कधी कामात अपयश येते, तर कधी स्वतःच्या मनातच अनेक विचारांचे वादळ सुरू होते.
अशा वेळी अनेक जण समस्यांना सामोरे जाण्याऐवजी त्यांच्यापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतात. काही जण महत्त्वाचे निर्णय पुढे ढकलतात, काही जण मनातल्या भावना व्यक्त करत नाहीत, तर काही जण आपल्याला त्रास देणाऱ्या परिस्थितीकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करतात. सुरुवातीला असे केल्यामुळे थोडा आराम मिळतो;
पण समस्या तशीच राहिली, तर मनातील अस्वस्थता पुन्हा डोके वर काढते. म्हणूनच एक गोष्ट समजून घेणे आवश्यक आहे, खरी मानसिक शांतता समस्याच नसण्यात नाही, तर समस्यांना समजून घेऊन त्यांच्याशी योग्य पद्धतीने सामना करण्याची क्षमता विकसित करण्यात आहे.
१. समस्यांपासून पळाल्याने मन शांत होते का?
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने एखाद्या त्रासदायक परिस्थितीपासून काही काळ दूर राहणे आणि त्या समस्येपासून कायम पळ काढणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. उदाहरणार्थ, कार्यालयात वरिष्ठांशी एखाद्या विषयावर मतभेद झाले. त्या वेळी तुम्हाला राग आला आणि तुम्ही अस्वस्थ झालात.
अशा परिस्थितीत लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी थोडा वेळ शांत राहणे, स्वतःच्या भावनांना समजून घेणे आणि नंतर योग्य शब्दांत आपली बाजू मांडणे हा समजूतदारपणा आहे. परंतु प्रत्येक वेळी मतभेद होतील या भीतीने स्वतःचे मत मांडणेच बंद केले, तर मूळ समस्या सुटणार नाही. उलट, मनात भीती, नाराजी आणि असहायतेची भावना वाढू शकते. मानसशास्त्रात याला Avoidance Coping, म्हणजेच समस्येचा सामना करण्याऐवजी तिच्यापासून दूर राहण्याची पद्धत, असे म्हटले जाते.
काही प्रसंगी तात्पुरते दूर राहणे उपयुक्त असले, तरी सतत टाळाटाळ केल्याने ताण टिकून राहू शकतो. उदाहरणार्थ, बँकेचे कर्ज फेडण्याबाबत अडचण निर्माण झाली असेल, तर फोन उचलणे बंद केल्याने काही काळ मनावरील दबाव कमी वाटेल; पण आर्थिक परिस्थिती सुधारण्यासाठी आवश्यक पावले उचलली नाहीत, तर चिंता अधिक वाढू शकते. त्यामुळे स्वतःला एक प्रश्न विचारा, मी या समस्येपासून थोडा वेळ विश्रांती घेत आहे की तिचा सामना करण्याची भीती वाटत असल्यामुळे ती टाळत आहे? या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर तुम्हाला पुढची योग्य दिशा दाखवू शकते.
२. समस्या स्वीकारणे म्हणजे हार मानणे नव्हे
अनेकदा आपल्याला एखादी समस्या स्वीकारणे म्हणजे आपण कमकुवत आहोत किंवा परिस्थितीसमोर हार मानली आहे, असे वाटते. प्रत्यक्षात समस्या स्वीकारणे ही बदलाची पहिली पायरी आहे. समजा, तुमच्या जवळच्या व्यक्तीचे वागणे बदलले आहे.
ती व्यक्ती पूर्वीसारखा वेळ देत नाही किंवा तुमच्या भावनांना महत्त्व देत नाही. अशा वेळी ती व्यक्ती पुन्हा पूर्वीसारखी वागावी, या अपेक्षेने सतत विचार करत राहिलात, तर तुमची मानसिक ऊर्जा खर्च होत राहील. त्याऐवजी परिस्थिती जशी आहे तशी समजून घेणे, स्वतःच्या भावनांची दखल घेणे आणि आपल्या हातात काय आहे हे ओळखणे अधिक उपयोगी ठरते.
तुम्ही समोरच्या व्यक्तीला जबरदस्तीने बदलू शकत नाही; परंतु तिच्याशी संवाद कसा साधायचा, स्वतःच्या मर्यादा कशा ठरवायच्या आणि स्वतःची काळजी कशी घ्यायची, हे नक्की ठरवू शकता. स्वीकार म्हणजे चुकीच्या गोष्टी सहन करत राहणे नव्हे, तर वास्तव नाकारण्यात आपली शक्ती खर्च न करता योग्य कृतीसाठी ती वापरणे होय.
मानसशास्त्रातील संज्ञानात्मक वर्तन उपचारपद्धतीतही परिस्थितीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन तपासणे, अवास्तव विचारांना आव्हान देणे आणि उपयुक्त वर्तन विकसित करणे यांना महत्त्व दिले जाते.
३. प्रत्येक समस्येचे उत्तर लगेच शोधण्याचा अट्टहास सोडा
मन अस्वस्थ असताना आपल्याला प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर ताबडतोब हवे असते. एखाद्या व्यक्तीने आपल्याशी नीट संवाद साधला नाही, तर ती असे का वागली, तिच्या मनात काय आहे आणि भविष्यात काय होईल, याचा आपण सतत विचार करत राहतो. यामुळे प्रश्न सुटण्याऐवजी विचारांचे चक्र सुरू राहते. याला अतिविचार किंवा Overthinking म्हणता येते.
समस्या सोडवण्यासाठी विचार करणे आवश्यक आहे; परंतु एकाच गोष्टीचा वारंवार विचार करूनही कोणताही निर्णय किंवा कृती पुढे होत नसेल, तर तो विचार मानसिक थकवा वाढवू शकतो.
अशा वेळी स्वतःला विचारा, “या समस्येबद्दल विचार करून मला काही नवीन समजत आहे का, की मी त्याच विचारांची पुनरावृत्ती करत आहे?” जर उत्तर दुसरे असेल, तर विचारांना कृतीची दिशा देण्याचा प्रयत्न करा.
उदाहरणार्थ, नोकरीतील असुरक्षिततेमुळे तुम्हाला चिंता वाटत असेल, तर दिवसभर नोकरी जाण्याची भीती बाळगण्याऐवजी तुमची कौशल्ये वाढवणे, पर्यायी नोकऱ्यांची माहिती घेणे आणि आर्थिक नियोजन करणे यावर लक्ष केंद्रित करा. भविष्याची पूर्ण खात्री कोणालाच देता येत नाही; पण आज करता येणारी छोटी कृती उद्याच्या परिस्थितीला सामोरे जाण्याची क्षमता वाढवू शकते.
४. आपल्या नियंत्रणात काय आहे, हे ओळखा
मानसिक ताण वाढण्यामागील एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे ज्या गोष्टी आपल्या नियंत्रणात नाहीत, त्यांच्यावर नियंत्रण मिळवण्याचा सतत प्रयत्न करणे. इतर लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतात, ते आपल्याशी कसे वागतात, भूतकाळात काय घडले किंवा भविष्यात कोणती परिस्थिती निर्माण होईल, या सगळ्या गोष्टी आपण पूर्णपणे नियंत्रित करू शकत नाही.
तरीही अनेकदा आपण इतरांचे विचार बदलण्याचा, प्रत्येकाला खूश ठेवण्याचा आणि भूतकाळातील चुका पुन्हा पुन्हा मनात दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न करतो. यातून निराशा आणि असहायतेची भावना वाढू शकते. म्हणून समस्येकडे पाहताना दोन भाग करा.
पहिला म्हणजे आपल्या नियंत्रणाबाहेरील गोष्टी आणि दुसरा म्हणजे आपल्या हातात असलेल्या गोष्टी. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल आपल्या हातात नसतो; परंतु अभ्यासाचे नियोजन, सराव आणि परीक्षेची तयारी आपल्या हातात असते.
एखाद्या व्यक्तीने तुमच्यावर टीका केली, तर तिचे मत तुम्ही बदलू शकणार नाही; पण त्या टीकेत काही तथ्य आहे का, त्यातून काय शिकता येईल आणि अन्यायकारक टीकेला कशी प्रतिक्रिया द्यायची, हे ठरवू शकता. अशा दृष्टिकोनामुळे समस्या नाहीशी होत नाही; पण तिच्यासमोर असहाय्य वाटण्याऐवजी स्वतःच्या कृतींवर लक्ष केंद्रित करता येते.
५. भावनांना दाबू नका, त्यांना समजून घ्या
काही लोकांना वाटते की शांत राहायचे असेल, तर राग, दुःख, भीती किंवा निराशा या भावना मनात येऊच द्यायच्या नाहीत. त्यामुळे ते स्वतःला सतत मजबूत दाखवतात. दुसऱ्यांसमोर रडत नाहीत, मनातील दुःख व्यक्त करत नाहीत आणि सर्व काही ठीक असल्याचे सांगत राहतात.
मात्र भावना व्यक्त न करणे आणि भावना समजून घेऊन त्यांचे नियमन करणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत. दुःख होत असेल, तर ते मान्य करणे चुकीचे नाही. राग आला असेल, तर त्यामागील कारण समजून घेणे आवश्यक आहे. भीती वाटत असेल, तर त्या भीतीला कोणता अनुभव किंवा विचार कारणीभूत आहे, हे तपासता येते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या नात्यात वारंवार अपमान सहन करावा लागत असेल, तर स्वतःला केवळ शांत राहण्याचा सल्ला देण्याऐवजी त्या वागण्याचा आपल्यावर काय परिणाम होत आहे, हे समजून घ्या. विश्वासू व्यक्तीशी बोला, गरजेनुसार स्पष्ट संवाद साधा आणि स्वतःच्या सुरक्षिततेला प्राधान्य द्या.
भावनांचे नियमन म्हणजे भावना नष्ट करणे नव्हे, तर त्या जाणवत असतानाही योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित करणे होय. त्यासाठी श्वसनाचे व्यायाम, नियमित शारीरिक हालचाल, पुरेशी झोप आणि विश्वासू व्यक्तींचा आधार उपयोगी ठरू शकतो.
६. मोठ्या समस्येचे छोटे भाग करा
एखादी समस्या खूप मोठी वाटली की मन गोंधळून जाते. कुठून सुरुवात करावी, काय करावे आणि आपल्याला हे जमेल का, असे अनेक प्रश्न निर्माण होतात.
अशा वेळी संपूर्ण समस्या एकाच वेळी सोडवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी तिचे छोटे भाग करणे उपयुक्त ठरते. समजा, तुमच्या आयुष्यात आर्थिक अडचण निर्माण झाली आहे.
तुम्ही सतत पैशांचा विचार करत बसण्याऐवजी महिन्याचे उत्पन्न आणि खर्च लिहून काढा, अनावश्यक खर्च ओळखा, उपलब्ध पर्याय तपासा आणि आवश्यक असल्यास योग्य आर्थिक सल्ला घ्या. त्याचप्रमाणे नात्यातील समस्या असेल, तर प्रथम नेमकी अडचण काय आहे हे स्पष्ट करा, त्यानंतर संवादाची योग्य वेळ ठरवा आणि मग पुढचे पाऊल उचला.
अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशनच्या माहितीनुसार, समस्या ओळखणे, पर्यायी उपाय शोधणे, प्रत्येक उपायाचे फायदे-तोटे तपासणे आणि निवडलेला उपाय प्रत्यक्ष अमलात आणणे ही प्रभावी समस्या-निराकरण प्रक्रियेतील महत्त्वाची पावले आहेत. लक्षात ठेवा, प्रत्येक छोट्या कृतीने समस्या लगेच सुटेलच असे नाही; परंतु त्यातून परिस्थिती अधिक स्पष्ट होऊ शकते आणि पुढे जाण्याचा मार्ग सापडू शकतो.
७. प्रत्येक समस्या स्वतःलाच सोडवावी लागते असे नाही
काही लोक मदत मागण्याला कमजोरी समजतात. त्यामुळे कितीही ताण असला, तरी ते कोणाशी बोलत नाहीत. मात्र प्रत्येक व्यक्तीची सहनशक्ती, अनुभव आणि उपलब्ध साधने वेगवेगळी असतात.
काही समस्या स्वतःच्या प्रयत्नांनी सोडवता येतात; तर काहींसाठी इतरांची मदत घेणे आवश्यक असते. तुम्हाला सतत चिंता वाटत असेल, कामात लक्ष लागत नसेल, झोपेवर परिणाम होत असेल किंवा एखादी परिस्थिती हाताळणे कठीण जात असेल, तर विश्वासू व्यक्तीशी संवाद साधा.
गरज वाटल्यास मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घ्या. मदत घेणे म्हणजे आपण अपयशी ठरलो असे नाही, तर स्वतःच्या परिस्थितीकडे जबाबदारीने पाहत आहोत, असे त्यातून दिसते. विशेषतः हिंसा, छळ किंवा असुरक्षिततेशी संबंधित परिस्थितीत केवळ स्वतःला शांत ठेवण्याचा प्रयत्न पुरेसा नसतो. अशा वेळी सुरक्षितता, योग्य मदत आणि आवश्यक कृती यांना प्राधान्य देणे महत्त्वाचे आहे.
शांतता ही समस्यांपासून पळण्यात नाही, त्यांना सामोरे जाण्यात आहे
आयुष्यात समस्या येणे ही आपल्या अस्तित्वाचा एक भाग आहे. काही समस्या आपल्या निर्णयांमुळे निर्माण होतात, काही इतरांच्या वागण्यामुळे उद्भवतात आणि काही परिस्थिती आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतात.
प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनासारखी घडवण्याचा प्रयत्न केला, तर निराशा वाढू शकते. त्याचप्रमाणे प्रत्येक अडचणीकडे दुर्लक्ष केले, तर तिचे ओझे अधिक काळ मनावर राहू शकते.
म्हणून स्वतःला थोडा वेळ द्या, भावनांना समजून घ्या, परिस्थितीचा वास्तववादी विचार करा आणि आपल्या हातात असलेली पुढची योग्य कृती निवडा. गरज असेल तेव्हा विश्रांती घ्या, मदत मागा आणि ज्या गोष्टी बदलणे शक्य नाही, त्यांच्याशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करा. तुम्हाला शांत राहण्यासाठी आयुष्यातील प्रत्येक समस्या संपण्याची गरज नाही.
समस्यांना सामोरे जाण्याचा आत्मविश्वास, स्वतःच्या मर्यादांची जाणीव आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण खऱ्या अर्थाने शांत असणारी व्यक्ती ती नसते जिच्या आयुष्यात अडचणी नसतात; तर ती असते जी अडचणी आल्या तरी स्वतःला सावरण्याचा आणि पुढे जाण्याचा प्रयत्न करते.
धन्यवाद.