आपल्या आयुष्यात काही लोक असे असतात, ज्यांच्याशी बोलताना आपल्याला सुरक्षित, समजून घेतल्यासारखे आणि विश्वासू वाटते. पण काही वेळा एखाद्या व्यक्तीचे शब्द आणि कृती यामध्ये मोठा फरक असतो. सुरुवातीला हे लक्षात येत नाही. मात्र काळ जसजसा जातो, तसतसे काही ठरावीक वर्तनाचे संकेत दिसू लागतात.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवायचा की नाही, हे एका-दोन घटनांवर ठरवणे योग्य नाही. व्यक्तीचे सातत्यपूर्ण वर्तन, प्रामाणिकपणा, जबाबदारी घेण्याची तयारी आणि आपल्या सीमांचा आदर याकडे पाहणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
खालील ९ लक्षणे वारंवार दिसत असतील तर त्या व्यक्तीपासून सावध राहणे योग्य ठरू शकते.
१. बोलणे आणि कृती यामध्ये सतत फरक असतो
“मी तुझ्यासोबत आहे”, “तू माझ्यावर विश्वास ठेव” असे सांगणे सोपे असते. पण गरजेच्या वेळी ती व्यक्ती मदतीला येत नसेल, दिलेले आश्वासन वारंवार मोडत असेल, तर तिच्या शब्दांपेक्षा कृतीकडे लक्ष द्या.
विश्वास हा शब्दांनी नाही, तर सातत्यपूर्ण कृतीने निर्माण होतो.
२. स्वतःची चूक कधीच मान्य करत नाही
प्रत्येक माणसाकडून चुका होतात. मानसिकदृष्ट्या परिपक्व व्यक्ती आपली चूक स्वीकारू शकते आणि त्यातून शिकण्याचा प्रयत्न करते.
पण एखादी व्यक्ती प्रत्येक वेळी दुसऱ्यालाच दोष देत असेल, परिस्थितीला जबाबदार धरत असेल किंवा “माझी काहीच चूक नाही” अशी भूमिका घेत असेल, तर हे सावध करणारे लक्षण आहे.
३. तुमच्या सीमांचा आदर करत नाही
तुम्ही एखादी गोष्ट स्पष्टपणे नको आहे असे सांगितले, तरी ती व्यक्ती पुन्हा पुन्हा त्याच गोष्टीसाठी दबाव आणत असेल, तर हे सामान्य वर्तन नाही.
नात्यात जवळीक असली तरी प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःच्या भावनिक, मानसिक आणि वैयक्तिक सीमा असतात. त्या सीमांचा आदर करणे हा निरोगी नात्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.
४. तुमची वैयक्तिक माहिती इतरांना सांगतो
तुम्ही विश्वासाने एखादी गोष्ट सांगितली आणि तीच गोष्ट दुसऱ्यांकडे पोहोचली, तर हा गंभीर संकेत आहे.
एकदा चूक होऊ शकते. पण एखादी व्यक्ती तुमच्या खासगी गोष्टी वारंवार इतरांना सांगत असेल, तर तिच्यासोबत कोणती माहिती शेअर करायची याबाबत सावध राहणे आवश्यक आहे.
५. तुमच्या भावनांचा सतत वापर करून तुम्हाला नियंत्रित करतो
“तू माझ्यावर प्रेम करत असशील तर हे करशील”, “माझ्यासाठी एवढंसुद्धा करू शकत नाहीस?” किंवा “तुझ्यामुळेच मला वाईट वाटतंय” अशा वाक्यांद्वारे सतत अपराधीपणाची भावना निर्माण केली जात असेल, तर ते भावनिक नियंत्रणाचे लक्षण असू शकते.
निरोगी नात्यात संवाद असतो. दबाव आणि अपराधी भावना निर्माण करून निर्णय बदलण्याचा प्रयत्न नसतो.
६. गरज असेल तेव्हाच तुमच्याशी जवळीक दाखवतो
काही व्यक्ती स्वतःला तुमचा खूप जवळचा मित्र किंवा नातेवाईक असल्यासारखे दाखवतात. पण त्यांना काही काम असेल तेव्हाच संपर्क करतात.
तुमच्या अडचणीच्या वेळी मात्र ते उपलब्ध नसतात.
अशा वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“हे नाते दोन्ही बाजूंनी आहे का, की फक्त माझ्याकडूनच प्रयत्न होत आहेत?”
७. इतरांच्या विश्वासाचा गैरफायदा घेतो
एखादी व्यक्ती तुमच्यासमोर इतरांची गुपिते सांगत असेल, तर भविष्यात तुमची गुपितेही इतरांना सांगितली जाण्याची शक्यता लक्षात घ्या.
इतरांच्या गोपनीयतेचा आदर न करणाऱ्या व्यक्तीवर पूर्ण विश्वास ठेवताना सावध राहणे योग्य आहे.
८. तुमचा आत्मविश्वास कमी करण्याचा प्रयत्न करतो
“तुझ्यापेक्षा मला जास्त कळतं”, “तू काहीच करू शकत नाहीस”, “तुझ्यामुळे काही होणार नाही” अशा बोलण्यामुळे तुमचा आत्मविश्वास सतत कमी होत असेल, तर हे गंभीरपणे घ्या.
विशेषतः एखादी व्यक्ती तुम्हाला इतरांपासून दूर करून “फक्त माझ्यावरच विश्वास ठेव” असे म्हणत असेल, तर अधिक सावध राहणे गरजेचे आहे.
९. तुमच्या मनाला सतत असुरक्षित वाटते
हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
एखाद्या व्यक्तीसोबत राहिल्यानंतर तुम्हाला वारंवार भीती, अस्वस्थता, अपराधीपणा किंवा संभ्रम जाणवत असेल, तर त्या भावनांकडे दुर्लक्ष करू नका.
मात्र केवळ “मला विचित्र वाटतंय” म्हणून एखाद्याला वाईट व्यक्ती ठरवणेही योग्य नाही. आपल्या भावनेमागे नेमके कोणते वर्तन आहे, हे तपासा.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
या ९ पैकी एखादे लक्षण एखाद्या व्यक्तीत एकदा दिसले म्हणून ती व्यक्ती अविश्वासू आहे, असा निष्कर्ष काढू नका.
पॅटर्न महत्त्वाचा आहे.
एखादी व्यक्ती वारंवार खोटे बोलते, वचन मोडते, सीमा ओलांडते, जबाबदारी टाळते, तुमच्या भावनांचा गैरफायदा घेते आणि तुमचा विश्वास तोडते, तर अशा व्यक्तीपासून भावनिक अंतर ठेवणे योग्य ठरू शकते.
विश्वास म्हणजे प्रत्येकावर संशय घेणे नव्हे.
विश्वास म्हणजे समोरच्या व्यक्तीच्या शब्दांपेक्षा तिच्या सातत्यपूर्ण कृतींवर विश्वास ठेवणे.
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, कोणावर विश्वास ठेवायचा हे ठरवताना स्वतःचा आत्मसन्मान, सुरक्षितता आणि मानसिक शांतता यांची किंमत कमी करू नका.
धन्यवाद.