“मुलाला दोन फटके दिले की तो सरळ होतो.”
“आम्हालाही लहानपणी मार मिळायचा, तरी आम्ही बिघडलो नाही.”
“मारल्याशिवाय काही मुलं ऐकतच नाहीत.”
अशा प्रकारची वाक्ये आपल्या समाजात सहज ऐकायला मिळतात. अनेक पालक मुलांना मारतात ते त्यांना त्रास देण्यासाठी नाही, तर त्यांची शिस्त लागावी, अभ्यास करावा किंवा चुकीची सवय सुटावी म्हणून. पण प्रश्न असा आहे की, मारामुळे मुलं खरंच शिकतात का?
संशोधनातून मिळणारे उत्तर पालकांनी गांभीर्याने घेण्यासारखे आहे.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) 2025 च्या तांत्रिक अहवालानुसार, मुलांना शारीरिक शिक्षा देण्याचे कोणतेही सिद्ध सकारात्मक फायदे आढळत नाहीत. उलट त्याचा मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर, वर्तनावर, शिकण्यावर आणि सामाजिक विकासावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
मुलाला मारल्यावर तो शांत होतो, पण शिकतो का?
मारल्यानंतर मूल काही वेळ शांत होऊ शकते. ते तुमचं म्हणणं ऐकू शकते. त्यामुळे पालकांना वाटते की, “मार काम करतो.”
पण इथे एक महत्त्वाचा फरक आहे.
मूल चुकीचं वर्तन समजून बदलतंय की माराच्या भीतीने थांबतंय?
बहुतेक वेळा ते भीतीमुळे थांबते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलाने अभ्यास केला नाही म्हणून त्याला मारलं. त्यानंतर ते मूल अभ्यासाला बसलं, तर त्याने अभ्यासाचे महत्त्व समजून घेतले असेलच असे नाही. त्याच्या मनात कदाचित एवढंच बसलेलं असतं, “अभ्यास केला नाही तर बाबा मला मारतील.”
म्हणजे मुलाने जबाबदारी शिकण्याऐवजी भीती टाळण्याची पद्धत शिकलेली असते.
मारामुळे मुलाच्या मनात काय तयार होऊ शकते?
वारंवार मार मिळणाऱ्या मुलाच्या मनात पालकांविषयी भीती निर्माण होऊ शकते.
“माझ्याकडून चूक झाली तर काय होईल?”
“आई-बाबा माझ्यावर रागावतील का?”
“मी हे सांगितलं तर मला मार मिळेल का?”
अशा विचारांमुळे मूल हळूहळू पालकांपासून काही गोष्टी लपवू लागते.
सुरुवातीला ते छोट्या चुका लपवते. पुढे मोठ्या समस्याही सांगायला घाबरू शकते.
यामुळे पालक आणि मुलामधील विश्वासाचे नाते कमजोर होऊ शकते.
WHO च्या मते शारीरिक शिक्षेचा संबंध मानसिक आरोग्याच्या समस्या, वर्तनातील अडचणी, आक्रमकता, सामाजिक-भावनिक विकासातील अडथळे आणि शैक्षणिक परिणामांशी जोडला गेला आहे.
“मार खाल्ल्यामुळे आम्ही सुधारलो” हा युक्तिवाद किती योग्य?
आपल्या बालपणी आपल्याला मार मिळाला असेल आणि आपण मोठे झाल्यावर ठीक राहिलो असू शकतो.
पण त्याचा अर्थ असा होत नाही की मारणे ही चांगली पद्धत आहे.
प्रत्येक मुलाची परिस्थिती, स्वभाव, संवेदनशीलता आणि अनुभव वेगळे असतात. एखाद्या व्यक्तीला एखाद्या अनुभवामुळे मोठी समस्या झाली नाही म्हणून तो अनुभव सर्व मुलांसाठी सुरक्षित ठरत नाही.
आज उपलब्ध असलेले मोठ्या प्रमाणातील संशोधन शारीरिक शिक्षेचे फायदे दाखवत नाही. उलट त्यातून अनेक प्रकारचे धोके दिसून येतात.
मारणारे पालक वाईट असतात का?
हा लेख पालकांना दोष देण्यासाठी नाही.
काही पालक स्वतःच्या तणावामुळे मुलांवर हात उचलतात. काही पालकांना वाटते की मारणे म्हणजे शिस्त लावणे. काही पालकांनी स्वतःच्या बालपणात हीच पद्धत पाहिलेली असते.
पण पालकांचा हेतू चांगला असला तरी पद्धत चुकीची असू शकते.
आपल्याला मुलाला शिस्त लावायची आहे, त्याला घाबरवायचे नाही.
आपल्याला त्याने योग्य निर्णय घ्यायला शिकावे असे वाटते, प्रत्येक निर्णयापूर्वी पालकांच्या माराची भीती वाटावी असे नाही.
मग मुलांना शिस्त कशी लावायची?
मारण्याऐवजी काही सोप्या पद्धती वापरता येतात.
1. नियम स्पष्ट सांगा.
“हे करू नकोस” एवढेच न सांगता का करू नये हे समजावून सांगा.
2. चुकीच्या वर्तनाचे नैसर्गिक किंवा योग्य परिणाम ठरवा.
उदाहरणार्थ, खेळण्याची वेळ संपल्यानंतरही मूल हट्ट करत असेल तर शांतपणे ठरवलेली स्क्रीन किंवा खेळाची वेळ कमी करता येते.
3. चांगल्या वर्तनाचे कौतुक करा.
मुलाने स्वतःहून अभ्यास केला, वस्तू जागेवर ठेवली किंवा शांतपणे बोलले तर त्याची दखल घ्या.
4. रागाच्या क्षणी निर्णय घेऊ नका.
स्वतःचा राग वाढला असेल तर काही मिनिटे थांबा. पाणी प्या. शांत झाल्यानंतर मुलाशी बोला.
5. मुलाला पर्याय द्या.
“आत्ता अभ्यास करणार की दहा मिनिटांनी?” असा पर्याय दिल्याने मुलाला नियंत्रणाची भावना मिळते.
6. वर्तनावर बोला, मुलाच्या व्यक्तिमत्त्वावर नाही.
“तू खूप वाईट मुलगा आहेस” असे म्हणण्याऐवजी “तू केलेलं हे वर्तन योग्य नाही” असे सांगा.
अमेरिकन Academy of Pediatrics देखील मुलांना शिस्त लावताना मारणे, थप्पड मारणे, धमकावणे, अपमान करणे किंवा लाजवणे टाळून सकारात्मक शिस्तीच्या पद्धती वापरण्याची शिफारस करते.
एक गोष्ट पालकांनी लक्षात ठेवावी
मुलाला मारणे थांबवणे म्हणजे शिस्त थांबवणे नाही.
शिस्त आवश्यक आहे. नियम आवश्यक आहेत. चुकीच्या वर्तनाला परिणाम असणेही आवश्यक आहे.
पण शिस्त आणि हिंसा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
मुलाला चुकीचे आणि बरोबर यातील फरक शिकवण्यासाठी माराची गरज नाही.
त्याला सातत्यपूर्ण नियम, स्पष्ट मर्यादा, संवाद, योग्य परिणाम आणि पालकांचे स्वतःचे उदाहरण अधिक उपयोगी ठरते.
शेवटी एक प्रश्न स्वतःला विचारा:
“माझ्या मुलाने माझं ऐकावं कारण त्याला माझी भीती वाटते, की कारण त्याला माझ्यावर विश्वास आहे?”
या दोन गोष्टींमध्ये खूप मोठा फरक आहे.
आज मुलाने तुमच्या भीतीमुळे तुमचं ऐकलं, तर कदाचित तो क्षण जिंकलात.
पण मुलाने तुमच्यावर विश्वास ठेवून योग्य निर्णय घ्यायला शिकले, तर तुम्ही त्याच्या आयुष्याला दिशा दिली.
म्हणून मुलाला मारण्याआधी एक क्षण थांबा.
कदाचित त्या क्षणी मुलाला शिक्षा करण्यापेक्षा, त्याला समजून घेण्याची गरज असेल.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
