नातं म्हणजे फक्त प्रेम, आपुलकी आणि चांगले क्षण नाहीत. दोन वेगवेगळ्या व्यक्ती एकत्र राहत असताना मतभेद, गैरसमज, राग आणि भांडणं होणं स्वाभाविक आहे. पण भांडणं वारंवार होत असतील, एकमेकांना अपमानित केलं जात असेल किंवा परिस्थिती मारामारीपर्यंत जात असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करणं योग्य नाही.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर सततच्या संघर्षामागे फक्त एखादा छोटा विषय नसतो. त्यामागे अपूर्ण अपेक्षा, संवादाचा अभाव, असुरक्षितता, जुन्या दुखापती, रागावर नियंत्रण नसणं किंवा नात्यातील विश्वास कमी होणं अशी अनेक कारणं असू शकतात.
१. भांडणाच्या वेळी लगेच उत्तर देऊ नका
रागाच्या अवस्थेत आपल्या मेंदूची विचार करण्याची क्षमता कमी होते आणि आपण भावनेच्या भरात बोलू किंवा वागू शकतो. त्यामुळे समोरची व्यक्ती काही बोलली की लगेच उत्तर देण्याऐवजी काही मिनिटांचा ब्रेक घेणं उपयोगी ठरू शकतं.
उदा. “आत्ता आपण दोघेही खूप रागात आहोत. थोडं शांत झाल्यावर आपण बोलूया,” असं सांगता येईल.
पण हा ब्रेक म्हणजे विषय टाळणं नाही. शांत झाल्यानंतर पुन्हा त्या विषयावर चर्चा करणं महत्त्वाचं आहे.
२. व्यक्तीवर नाही, समस्येवर बोला
“तू कधीच समजून घेत नाहीस”, “तुझ्यामुळेच सगळं होतं” अशा वाक्यांमुळे समोरची व्यक्ती बचावात्मक होते.
त्याऐवजी स्वतःच्या भावनेबद्दल बोला.
उदा.
“तू माझ्याशी असं बोललास तेव्हा मला खूप दुखावलं.”
यामुळे आरोप करण्याऐवजी संवादाची शक्यता वाढते.
३. जुन्या चुका वारंवार काढू नका
आजच्या भांडणात पाच वर्षांपूर्वीची चूक पुन्हा काढल्यामुळे समस्या सुटत नाही. उलट राग वाढतो.
एकावेळी एकाच समस्येवर चर्चा करा. “आत्ता आपल्याला ही समस्या कशी सोडवायची आहे?” हा प्रश्न स्वतःला विचारा.
४. मारामारीला कोणत्याही परिस्थितीत सामान्य समजू नका
राग येणं मानवी आहे. पण रागाच्या भरात मारणं, ढकलणं, वस्तू फेकणं, धमकी देणं किंवा भीती निर्माण करणं हे निरोगी नात्याचा भाग नाही.
“राग आला म्हणून हात उचलला” हे कारण असू शकतं, समर्थन नाही.
शारीरिक हिंसा होत असेल तर सर्वात आधी सुरक्षिततेला प्राधान्य द्या. परिस्थिती धोकादायक वाटत असल्यास त्या क्षणी वाद घालण्याऐवजी सुरक्षित ठिकाणी जाणं आणि विश्वासू व्यक्तीची मदत घेणं महत्त्वाचं आहे.
५. नात्यात काही स्पष्ट मर्यादा ठरवा
नातं टिकवण्यासाठी प्रेम जितकं महत्त्वाचं आहे, तितक्याच स्पष्ट boundaries म्हणजे मर्यादाही महत्त्वाच्या आहेत.
उदा.
“आपण मतभेद करू शकतो, पण शिवीगाळ करणार नाही.”
“राग आला तरी हात उचलणार नाही.”
“एकमेकांच्या कुटुंबाचा अपमान करणार नाही.”
या मर्यादा दोघांनी मान्य करणं आणि त्यांचं पालन करणं आवश्यक आहे.
६. ऐकण्याची सवय लावा
अनेकदा दोघेही आपापली बाजू सांगण्यासाठी तयार असतात, पण समोरची व्यक्ती काय सांगते आहे हे ऐकण्यासाठी तयार नसतात.
संवादात एक साधा नियम वापरून पहा. एक व्यक्ती बोलत असताना दुसऱ्याने मध्येच न थांबवता ऐकायचं. त्यानंतर ऐकलेली गोष्ट स्वतःच्या शब्दांत सांगायची.
“म्हणजे तुला असं वाटतंय की…”
असं केल्यामुळे समोरच्या व्यक्तीला “माझं ऐकलं जात आहे” अशी भावना मिळते.
७. प्रत्येक भांडणात जिंकण्याचा प्रयत्न करू नका
नात्यात “कोण जिंकलं?” यापेक्षा “आपण दोघांनी मिळून समस्या सोडवली का?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
तुम्ही एखादा वाद जिंकलात, पण त्यातून तुमच्या जोडीदाराचं मन दुखावलं आणि नात्यात अंतर वाढलं, तर खरंच कोण जिंकलं?
नातं हे दोन व्यक्तींमधील स्पर्धा नाही.
८. भांडणानंतर repair करा
भांडण झाल्यानंतर फक्त विषय संपवणं पुरेसं नसतं. नात्यात पुन्हा भावनिक जवळीक निर्माण करणं आवश्यक असतं.
“माझ्याकडून आवाज चढला, त्याबद्दल मला वाईट वाटतं.”
“आपण दोघेही रागात होतो, पण मला हे नातं महत्त्वाचं आहे.”
अशा छोट्या वाक्यांमुळे नात्यातील तणाव कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
९. वारंवार त्याच समस्या होत असतील तर मदत घ्या
जर एकच विषय पुन्हा पुन्हा भांडणाचं कारण बनत असेल, संवाद होत नसेल किंवा मारामारीची पुनरावृत्ती होत असेल, तर फक्त “यापुढे भांडायचं नाही” असं ठरवणं पुरेसं नसू शकतं.
अशा वेळी Couple Counselling किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाची मदत घेणं उपयोगी ठरू शकतं.
विशेषतः हिंसा, धमक्या, जबरदस्ती किंवा सततची भीती असेल तर समुपदेशनासोबत सुरक्षिततेचं नियोजन अधिक महत्त्वाचं आहे.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
नात्यात मतभेद होणं चुकीचं नाही. पण मतभेद व्यक्त करण्याची पद्धत नात्याला निरोगी किंवा विषारी बनवू शकते.
भांडण झालं म्हणून नातं संपवावंच असं नाही. पण प्रेम आहे म्हणून अपमान, भीती किंवा हिंसा सहन करावी असंही नाही.
निरोगी नात्यात दोघांनाही स्वतःचं मत मांडण्याचा, सुरक्षित राहण्याचा आणि आदर मिळण्याचा अधिकार असतो.
म्हणून पुढच्या वेळी भांडण सुरू झालं तर स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“मला या व्यक्तीला हरवायचं आहे की आपली समस्या सोडवायची आहे?”
या एका प्रश्नामुळे संवादाची दिशा बदलू शकते.
धन्यवाद.