“शब्द गोड असतात, म्हणून प्रत्येक हेतू गोड असेलच असं नाही;
कधी कौतुकाच्या आडूनही स्वार्थ लपलेला असतो.”
आपल्या आयुष्यात काही लोक अतिशय प्रेमाने, आपुलकीने आणि गोड शब्दांत बोलतात. त्यांच्याशी बोलताना आपल्याला विशेष वाटतं. ते आपली स्तुती करतात, आपल्याला इतरांपेक्षा वेगळं आणि हुशार असल्याचं सांगतात. पण काही वेळा या गोड बोलण्यामागे आपल्याकडून एखादं काम करून घेण्याचा, आपली संमती मिळवण्याचा किंवा आपल्यावर प्रभाव टाकण्याचा हेतू असू शकतो.
मानसशास्त्रात याला “Ingratiation” म्हणजे एखाद्याला आपल्याबद्दल सकारात्मक भावना निर्माण करून त्याच्यावर प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न असं म्हटलं जातं. संशोधनात कौतुक, समोरच्याच्या मताशी जुळवून घेणे, स्वतःची चांगली प्रतिमा निर्माण करणे आणि उपकार करणे यांसारख्या पद्धतींचा उल्लेख केला आहे.
पण एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या. प्रत्येक कौतुक करणारी व्यक्ती आपली फसवणूक करत असते असं नाही. खरं कौतुक आणि स्वार्थी कौतुक यात फरक ओळखणे महत्त्वाचे आहे.
१. गरज पडली की अचानक कौतुक सुरू होते
एखादी व्यक्ती नेहमी तुमच्याशी साधं बोलते, पण तिला काही काम असलं की अचानक,
“तुमच्यासारखा हुशार माणूस मी पाहिलेला नाही.”
“हे काम तुम्हीच करू शकता.”
“तुमच्यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे.”
असं बोलायला सुरुवात करते, तर थोडं सावध व्हा.
कौतुकानंतर लगेच काही मागणी येते का, हे पाहा. संशोधनानुसार कौतुकामुळे समोरच्या व्यक्तीकडून विनंती मान्य करण्याची शक्यता वाढू शकते. यामागे reciprocity, म्हणजे “त्याने माझ्याबद्दल चांगलं बोललं, तर मीही त्याच्यासाठी काहीतरी करावं” अशी मानसिक भावना काही प्रमाणात काम करू शकते.
२. तुमच्या कमकुवत बाजूचं कौतुक केलं जातं
काही लोकांना आपल्याला काय ऐकायला आवडतं हे पटकन समजतं.
तुम्हाला तुमच्या बुद्धिमत्तेचा अभिमान असेल, तर ते बुद्धिमत्तेचं कौतुक करतील.
तुम्हाला तुमच्या स्वभावाचा अभिमान असेल, तर “तुमच्यासारखं मन कोणाचं नाही” असं म्हणतील.
म्हणजेच, तुमच्या भावनिक गरजेचा अंदाज घेऊन त्याच ठिकाणी कौतुक करणे ही प्रभाव टाकण्याची एक पद्धत असू शकते.
संशोधनात असं आढळलं आहे की, ज्यांचे कौतुक केले जाते ते कौतुक करणाऱ्या व्यक्तीला इतर निरीक्षकांच्या तुलनेत अधिक विश्वासार्ह आणि आवडण्यासारखे समजू शकतात.
३. तुमच्या प्रत्येक मताशी सहमत होणे
“तुम्ही अगदी बरोबर बोलताय.”
“मलाही अगदी असंच वाटतं.”
“तुमचं निरीक्षण नेहमी अचूक असतं.”
हे एक-दोन वेळा झालं तर काही समस्या नाही. पण एखादी व्यक्ती तुमच्या प्रत्येक मताला होकार देत असेल, तुमच्याशी कधीही मतभेद दाखवत नसेल आणि त्यानंतर स्वतःचा फायदा करून घेत असेल, तर सावध राहा.
कारण प्रभाव टाकण्यासाठी opinion conformity, म्हणजे समोरच्याच्या मताशी जुळवून घेणे, ही देखील ओळखली गेलेली सामाजिक रणनीती आहे.
४. आधी कौतुक, मग भावनिक दबाव
उदाहरणार्थ,
“तुम्ही इतके समजूतदार आहात, त्यामुळे माझ्यासाठी हे नक्की कराल.”
इथे कौतुक केवळ कौतुक राहत नाही. ते तुमच्यावर भावनिक जबाबदारी टाकण्याचं साधन बनतं.
तुम्ही नकार दिला तर तुम्हाला वाटू शकतं की, “मी इतका चांगला असूनही याला मदत केली नाही.”
अशा वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“मला खरंच हे करायचं आहे की मला चांगला माणूस असल्याचं सिद्ध करण्यासाठी हे करावंसं वाटतंय?”
५. कौतुक नेहमी खाजगी आणि फायदा नेहमी समोर
काही लोक तुमचं कौतुक करतात, पण तुमच्या हितासाठी कधीच ठामपणे उभे राहत नाहीत.
तुमच्या चुका सांगत नाहीत.
तुम्हाला योग्य सल्ला देत नाहीत.
पण जेव्हा त्यांना तुमची गरज असते तेव्हा ते खूप जवळचे होतात.
खरं नातं फक्त गोड शब्दांवर नाही, तर सातत्यपूर्ण वर्तनावर ओळखता येतं.
संशोधनातही प्रामाणिक कौतुक आणि फक्त प्रभाव निर्माण करण्याच्या हेतूने केलेल्या कौतुकामध्ये फरक आढळतो.
मग अशा लोकांपासून स्वतःचं संरक्षण कसं करायचं?
सर्वात आधी गोड बोलण्याला लगेच विश्वासाची पावती देऊ नका.
व्यक्तीच्या शब्दांपेक्षा तिचं सातत्यपूर्ण वर्तन पाहा.
दुसरं म्हणजे, कौतुक ऐकल्यानंतर लगेच निर्णय घेऊ नका. समोरची व्यक्ती नेमकं काय मागते आहे, याचा विचार करा.
तिसरं म्हणजे “नाही” म्हणण्याचा अधिकार स्वतःला द्या. तुमचं कौतुक केलं म्हणून तुम्ही त्या व्यक्तीचं काम करण्यास बांधील होत नाही.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, प्रत्येक गोड बोलणाऱ्या व्यक्तीवर संशय घेण्याची गरज नाही. कारण कौतुक हे स्वतःमध्ये चुकीचं वर्तन नाही. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा कौतुकाचा वापर सतत एखाद्याच्या निर्णयावर प्रभाव टाकण्यासाठी किंवा स्वतःचा फायदा करून घेण्यासाठी केला जातो. संशोधनातही ingratiation ही प्रभाव टाकण्याची एक रणनीती म्हणून पाहिली जाते, पण तिचा परिणाम परिस्थिती, हेतू आणि वर्तनाच्या प्रामाणिकपणावर अवलंबून असतो.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा:
जो तुमचं खरं कौतुक करतो, तो तुमच्या “नाही”चाही आदर करेल.
पण ज्याला तुमच्यावर प्रभाव टाकायचा आहे, त्याचं कौतुक अनेकदा एखाद्या अपेक्षेनंतर येईल.
म्हणून **शब्द ऐका, पण निर्णय वर्तन पाहून घ्या.**
धन्यवाद.