आजकाल अनेक लोक एक वाक्य वारंवार बोलताना दिसतात, “मला स्वतःकडे लक्ष द्यायचंय.” पण प्रत्यक्षात स्वतःकडे लक्ष देणं म्हणजे नेमकं काय, हे अनेकांना स्पष्ट नसतं. काहींना वाटतं की स्वतःकडे लक्ष देणं म्हणजे स्वार्थी होणं. काहींना वाटतं की त्यासाठी खूप वेळ, पैसा किंवा विशेष परिस्थिती लागते. पण मानसशास्त्र सांगतं की स्वतःकडे लक्ष देणं म्हणजे स्वतःच्या गरजा, भावना, विचार आणि आरोग्य यांची जाणीव ठेवून त्यांची योग्य काळजी घेणं.
आपण अनेकदा इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात इतके व्यस्त होतो की स्वतःच्या मनाचा आवाज ऐकायलाच विसरतो. कुटुंब, नोकरी, व्यवसाय, मुलं, नाती आणि जबाबदाऱ्या यामध्ये दिवस संपतो. पण एक प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे, “मी स्वतःसाठी काय करतो?”
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार जे लोक स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष देतात, स्वतःच्या गरजांना महत्त्व देतात आणि स्वतःची काळजी घेतात त्यांच्यामध्ये तणाव कमी असतो, मानसिक आरोग्य चांगलं असतं आणि जीवनातील समाधान जास्त असतं.
स्वतःकडे लक्ष देण्याची सुरुवात स्वतःला समजून घेण्यापासून होते. दिवसभरात तुम्हाला कसं वाटतं, कोणत्या गोष्टी आनंद देतात, कोणत्या गोष्टी त्रास देतात, हे निरीक्षण करणं आवश्यक आहे. अनेक लोक भावना दाबून ठेवतात. त्यांना राग येतो, दुःख होतं, निराशा वाटते, पण ते स्वतःलाही ते मान्य करत नाहीत. त्यामुळे मनावर ताण वाढत जातो.
दररोज काही मिनिटे स्वतःसोबत शांत बसणं ही चांगली सुरुवात ठरू शकते. या वेळेत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर कोणताही व्यत्यय न ठेवता स्वतःच्या विचारांकडे लक्ष द्या. सुरुवातीला हे कठीण वाटू शकतं, पण हळूहळू स्वतःच्या मनाशी संपर्क वाढू लागतो.
संशोधनामध्ये असे दिसून आले आहे की स्वतःच्या भावना लिहून ठेवणाऱ्या लोकांची भावनिक समज अधिक चांगली असते. म्हणून दिवसातून काही मिनिटे डायरी लिहिण्याची सवय लावा. आज काय चांगलं झालं, काय त्रासदायक होतं आणि तुम्हाला कसं वाटलं हे लिहा. यामुळे मनातील गोंधळ कमी होतो.
स्वतःकडे लक्ष देण्याचा दुसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे शरीराची काळजी घेणं. आपलं मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य एकमेकांशी जोडलेलं असतं. पुरेशी झोप न घेणं, अनियमित आहार, सतत बसून राहणं किंवा व्यायामाचा अभाव याचा थेट परिणाम मनावर होतो.
अनेक संशोधनांमध्ये असे आढळून आले आहे की नियमित चालणं, हलका व्यायाम किंवा योग केल्यामुळे तणाव कमी होतो आणि मन अधिक शांत राहते. त्यामुळे स्वतःसाठी दररोज थोडा वेळ शारीरिक हालचालींसाठी राखून ठेवणं आवश्यक आहे.
स्वतःकडे लक्ष देताना आपल्या मर्यादा ओळखणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. अनेक लोक प्रत्येकाला खुश ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. ते प्रत्येक विनंतीला होकार देतात. पण यामुळे त्यांचा स्वतःचा वेळ आणि ऊर्जा संपून जाते. मानसशास्त्र सांगतं की योग्य ठिकाणी “नाही” म्हणणं ही मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक कौशल्य आहे.
जर एखादी गोष्ट तुमच्यावर अतिरिक्त ताण आणत असेल, तर त्याबद्दल स्पष्ट बोलणं गरजेचं आहे. प्रत्येक वेळी स्वतःचा त्याग करणं हे चांगुलपणाचं लक्षण नसतं. कधी कधी स्वतःच्या गरजांना प्राधान्य देणं आवश्यक असतं.
स्वतःकडे लक्ष देण्याचा आणखी एक मार्ग म्हणजे स्वतःशी कसं बोलता याकडे लक्ष देणं. अनेक लोक स्वतःवर खूप कठोर टीका करतात. एखादी चूक झाली की ते स्वतःला अपयशी, अयोग्य किंवा कमकुवत समजतात. पण संशोधन सांगतं की स्वतःशी दयाळूपणे वागणारे लोक मानसिकदृष्ट्या अधिक मजबूत असतात.
कल्पना करा की तुमचा जवळचा मित्र एखाद्या समस्येत आहे. तुम्ही त्याच्याशी ज्या समजूतदारपणे बोलाल, त्याच प्रकारे स्वतःशी बोलण्याचा प्रयत्न करा. स्वतःला दोष देण्यापेक्षा स्वतःला समजून घ्या.
स्वतःच्या आवडी-निवडी पुन्हा शोधणंही महत्त्वाचं आहे. लहानपणी किंवा तरुणपणी तुम्हाला काय करायला आवडायचं? चित्र काढणं, वाचन, संगीत, बागकाम, लेखन किंवा काही नवीन शिकणं? अनेकदा जबाबदाऱ्यांमुळे आपण या गोष्टींपासून दूर जातो. पण अशा आवडी मनाला ऊर्जा देतात आणि आनंद वाढवतात.
स्वतःकडे लक्ष देताना तुलना कमी करणं आवश्यक आहे. सोशल मीडियाच्या काळात इतरांचं आयुष्य अधिक सुंदर, अधिक यशस्वी आणि अधिक आनंदी वाटू शकतं. पण प्रत्येक व्यक्तीचा प्रवास वेगळा असतो. सतत तुलना केल्यामुळे आत्मविश्वास कमी होतो आणि असमाधान वाढतं.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की कृतज्ञतेची सवय मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर असते. दिवसातील तीन चांगल्या गोष्टी लिहून ठेवणं किंवा त्यांचा विचार करणं यामुळे मन सकारात्मक गोष्टींकडे लक्ष देऊ लागतं.
स्वतःकडे लक्ष देणं म्हणजे मोठे बदल करणं नाही. लहान लहान पावलं अधिक प्रभावी असतात. दररोज दहा मिनिटे शांत बसणं, वेळेवर झोपणं, थोडा व्यायाम करणं, आपल्या भावनांना ओळखणं आणि स्वतःशी प्रेमाने वागणं या गोष्टी हळूहळू मोठा फरक निर्माण करतात.
सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे स्वतःकडे लक्ष देणं हा स्वार्थ नाही. उलट, जेव्हा तुम्ही मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या निरोगी असता तेव्हा तुम्ही इतरांचीही अधिक चांगल्या प्रकारे काळजी घेऊ शकता. रिकाम्या भांड्यातून दुसऱ्याला पाणी देता येत नाही. त्यासाठी आधी स्वतःचं भांडं भरलेलं असणं गरजेचं असतं.
म्हणून आज स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारा, “मी आज स्वतःसाठी काय केलं?” जर उत्तर सापडलं नाही तर काळजी करू नका. आजपासून सुरुवात करा. स्वतःकडे लक्ष देणं ही एक सवय आहे आणि प्रत्येक सवय एका छोट्या पावलानेच सुरू होते.
धन्यवाद.