“लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?”
“मी हे केलं तर त्यांना आवडेल का?”
“माझं काम चांगलं आहे असं कोणी सांगितलं नाही, म्हणजे ते चांगलं नाही का?”
असे विचार अनेकांच्या मनात सतत येत असतात. काही लोकांचे संपूर्ण आनंद, आत्मविश्वास आणि निर्णयक्षमता इतरांच्या मान्यतेवर अवलंबून असते. कोणी कौतुक केलं तर आनंद होतो, आणि कोणी दुर्लक्ष केलं तर मन खचून जातं.
मान्यता मिळवण्याची इच्छा ही नैसर्गिक आहे. माणूस सामाजिक प्राणी आहे. प्रत्येकाला स्वीकारलं जावं, प्रेम मिळावं आणि महत्त्व मिळावं असं वाटतं. पण जेव्हा आपलं संपूर्ण मूल्य इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहू लागतं, तेव्हा मानसिक त्रास सुरू होतो.
चला, यामागचं मानसशास्त्र समजून घेऊया.
इतरांची मान्यता इतकी महत्त्वाची का वाटते?
मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, आपल्या बालपणातील अनुभव यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
अनेक मुलांना लहानपणी फक्त चांगली कामगिरी केल्यावरच कौतुक मिळतं. चांगले गुण, चांगलं वागणं किंवा इतरांना खूश ठेवणं यासाठी प्रेम आणि स्वीकार मिळतो.
हळूहळू मुलाच्या मनात एक विश्वास तयार होतो.
“मी जसा आहे तसा पुरेसा नाही.”
“लोक खूश असतील तरच मी चांगला आहे.”
हा विश्वास मोठेपणीही टिकून राहू शकतो.
सोशल मीडियाने ही समस्या वाढवली आहे का?
होय.
आजकाल अनेक लोक स्वतःची किंमत लाईक्स, कमेंट्स आणि फॉलोअर्सच्या संख्येवर मोजतात.
मानसशास्त्रीय संशोधनात असे दिसून आले आहे की सोशल मीडियावर सतत मिळणारे प्रतिसाद मेंदूमध्ये डोपामाइनचे स्राव वाढवतात. त्यामुळे बाहेरून मिळणाऱ्या मान्यतेची सवय लागू शकते.
जेव्हा अपेक्षित प्रतिसाद मिळत नाही, तेव्हा अस्वस्थता, चिंता किंवा निराशा जाणवू शकते.
इतरांच्या मान्यतेवर अवलंबून राहण्याची काही लक्षणे
- सतत इतरांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करणे.
- “नाही” म्हणताना अपराधी वाटणे.
- टीका सहन न होणे.
- निर्णय घेण्यासाठी नेहमी इतरांची परवानगी शोधणे.
- स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करणे.
- स्वतःची तुलना सतत इतरांशी करणे.
- कौतुक न मिळाल्यास स्वतःला कमी समजणे.
यापैकी अनेक गोष्टी तुमच्यात असतील तर तुम्ही बाह्य मान्यतेवर जास्त अवलंबून असू शकता.
याचा मानसिक आरोग्यावर काय परिणाम होतो?
सतत इतरांच्या प्रतिक्रियांवर लक्ष ठेवणारी व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या थकून जाते.
कारण प्रत्येक व्यक्तीला खूश ठेवणे अशक्य आहे.
काही लोक तुमचं कौतुक करतील, काही टीका करतील आणि काही पूर्णपणे दुर्लक्ष करतील.
जर तुमचा आत्मविश्वास त्यांच्या प्रतिक्रियांवर आधारित असेल, तर तुमच्या भावना सतत वर-खाली होत राहतील.
संशोधनानुसार बाह्य मान्यतेवर जास्त अवलंबून असलेल्या व्यक्तींमध्ये चिंता, कमी आत्मसन्मान आणि तणाव अधिक प्रमाणात आढळतो.
यातून बाहेर पडण्यासाठी काय करावे?
१. स्वतःची किंमत इतरांच्या मतांपासून वेगळी करा
स्वतःला हा प्रश्न विचारा.
“जर कोणी माझं कौतुक केलं नाही, तरी मी हे काम महत्त्वाचं समजेन का?”
उत्तर होय असेल, तर तुम्ही योग्य दिशेने जात आहात.
तुमची किंमत इतरांच्या प्रतिक्रियांमुळे ठरत नाही.
२. स्वतःची मान्यता स्वतःला द्या
दररोज दिवसाच्या शेवटी स्वतःला विचारा.
- आज मी कोणती चांगली गोष्ट केली?
- कोणत्या गोष्टीचा मला अभिमान आहे?
- मी कोणती प्रगती केली?
स्वतःच्या प्रयत्नांचे कौतुक करण्याची सवय आत्मविश्वास वाढवते.
३. “नाही” म्हणण्याचा सराव करा
लोकांना खूश ठेवण्याच्या सवयीमुळे अनेक जण स्वतःच्या गरजा विसरतात.
लहान गोष्टींपासून सुरुवात करा.
नकार देणे म्हणजे वाईट व्यक्ती होणे नाही. ते स्वतःचा आदर करणे आहे.
४. टीका स्वीकारायला शिका
प्रत्येक टीका तुमच्या व्यक्तिमत्त्वावर हल्ला नसते.
काही टीका उपयुक्त असू शकतात, तर काही फक्त दुसऱ्या व्यक्तीचे मत असते.
टीका ऐकताना स्वतःला विचारा:
“यातून मला काही शिकण्यासारखे आहे का?”
असे केल्याने भावनिक संतुलन राखणे सोपे होते.
५. सोशल मीडियाशी नाते तपासा
जर तुमचा मूड लाईक्स आणि कमेंट्सवर अवलंबून असेल, तर काही काळ सोशल मीडियाचा वापर कमी करून पाहा.
स्वतःच्या आयुष्याकडे जास्त लक्ष द्या.
खऱ्या अनुभवांमधून मिळणारा आनंद अधिक टिकाऊ असतो.
६. स्वतःच्या मूल्यांची यादी तयार करा
तुमच्यासाठी आयुष्यात खरोखर काय महत्त्वाचं आहे?
प्रामाणिकपणा? कुटुंब? शिकणे? सेवा? स्वातंत्र्य?
जेव्हा आपण स्वतःच्या मूल्यांनुसार जगतो, तेव्हा इतरांच्या मतांचे महत्त्व आपोआप कमी होते.
एक छोटा विचार
समजा तुम्ही एका खोलीत दहा लोकांसमोर उभे आहात.
त्यातील काही लोक तुम्हाला पसंत करतील, काही नाही.
तुम्ही कितीही प्रयत्न केले तरी सर्वांना खूश करू शकत नाही.
पण एक व्यक्ती अशी आहे जिच्यासोबत तुम्हाला आयुष्यभर राहायचे आहे.
ती व्यक्ती म्हणजे तुम्ही स्वतः.
म्हणून इतरांच्या मान्यतेपेक्षा स्वतःच्या नजरेत योग्य असणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
निष्कर्ष
इतरांची मान्यता मिळावी अशी इच्छा असणे चुकीचे नाही. पण जेव्हा आपला आत्मसन्मान पूर्णपणे इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहतो, तेव्हा आपण स्वतःपासून दूर जाऊ लागतो.
मानसशास्त्र आपल्याला सांगते की दीर्घकालीन मानसिक समाधान बाहेरून मिळणाऱ्या कौतुकातून नाही, तर स्वतःचा स्वीकार, स्वतःची जाणीव आणि स्वतःच्या मूल्यांनुसार जगण्यातून मिळते.
लोकांचे मत बदलत राहील. कौतुक आणि टीका दोन्ही येतील.
पण जेव्हा तुम्ही स्वतःला मान्यता द्यायला शिकता, तेव्हा इतरांच्या मंजुरीची गरज हळूहळू कमी होऊ लागते. आणि तेव्हाच खऱ्या अर्थाने मानसिक स्वातंत्र्याची सुरुवात होते.
धन्यवाद.