लग्न ही केवळ दोन व्यक्तींची कायदेशीर किंवा सामाजिक व्यवस्था नसून ती दोन मनांची, दोन भावविश्वांची आणि दोन आयुष्यांची एकत्रित वाटचाल असते. आदर्श परिस्थितीत नवरा-बायको एकमेकांवर प्रेम करतात, एकमेकांना समजून घेतात आणि नात्यात आनंद शोधतात. परंतु वास्तवात अनेक जोडपी अशी असतात जी एकत्र राहतात, पण त्यांच्या नात्यात प्रेम, आपुलकी किंवा भावनिक जवळीक फारशी उरलेली नसते. ते फक्त परिस्थितीमुळे, समाजाच्या दबावामुळे, मुलांच्या भवितव्यामुळे किंवा आर्थिक कारणांमुळे एकमेकांसोबत राहतात. अशा नात्यांना मानसशास्त्रात “Emotionally Disconnected Marriage” असे म्हटले जाते.
मानसशास्त्रीय संशोधन असे दर्शवते की केवळ शारीरिकदृष्ट्या एकत्र राहणे म्हणजे आनंदी वैवाहिक जीवन नव्हे. अनेक जोडपी एका घरात राहतात, एकाच जेवणाच्या टेबलावर बसतात, एकाच बेडरूममध्ये झोपतात, पण त्यांच्या मनामध्ये खूप मोठे अंतर निर्माण झालेले असते. अशा वेळी नाते टिकून असते, पण त्यात जीवन उरत नाही.
जबरदस्तीने एकत्र राहणाऱ्या नवरा-बायकोमध्ये सर्वात प्रथम संवाद कमी होतो. सुरुवातीला छोट्या गोष्टींवरून वाद होतात. त्यानंतर दोघेही एकमेकांशी बोलणे टाळू लागतात. हळूहळू संवाद केवळ आवश्यक गोष्टींपुरता मर्यादित राहतो. “जेवण झाले का?”, “मुलांना शाळेत सोडले का?” किंवा “बिल भरले का?” अशा व्यवहारिक प्रश्नांपलीकडे काहीच चर्चा होत नाही. संशोधनानुसार भावनिक जवळीक टिकवण्यासाठी अर्थपूर्ण संवाद अत्यंत आवश्यक असतो. संवाद संपला की नात्यातील जिवंतपणा कमी होऊ लागतो.
अशा नात्यांमध्ये अनेकदा राग आणि नाराजी वर्षानुवर्षे साचत जाते. काही लोक थेट भांडतात, तर काही लोक शांत राहून मनात राग साठवून ठेवतात. मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, व्यक्त न झालेल्या भावना नात्याला आतून कमकुवत करतात. जेव्हा दुःख, निराशा किंवा राग व्यक्त केला जात नाही, तेव्हा तो भावनिक अंतराच्या स्वरूपात बाहेर पडतो.
अनेक जोडपी मुलांसाठी एकत्र राहतात. त्यांना वाटते की विभक्त झाल्यास मुलांवर वाईट परिणाम होईल. काही प्रमाणात ही चिंता योग्य असली तरी संशोधन असे दाखवते की सतत तणावपूर्ण वातावरणात वाढणाऱ्या मुलांवरही नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. मुलं फक्त आई-वडिलांचे शब्द ऐकत नाहीत, तर त्यांच्या नात्याचे निरीक्षणही करतात. जर घरात सतत थंडपणा, तणाव किंवा दुरावा असेल तर मुलांच्या भावनिक विकासावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
काही वेळा आर्थिक अवलंबित्व हे देखील एक मोठे कारण असते. विशेषतः ज्या व्यक्ती आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र नसतात, त्यांना नाते सोडणे कठीण वाटू शकते. त्यामुळे ते भावनिकदृष्ट्या असमाधानी असूनही त्या नात्यात राहतात. अशा परिस्थितीत व्यक्तीला असहाय्यतेची भावना निर्माण होऊ शकते. मानसशास्त्रात याला “Learned Helplessness” असे म्हटले जाते. म्हणजे व्यक्तीला बदल शक्य आहे यावरच विश्वास राहात नाही.
जबरदस्तीने टिकवलेल्या नात्यांचा मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होतो. अनेक संशोधनांमध्ये असे आढळले आहे की अशा नात्यांमध्ये राहणाऱ्या व्यक्तींमध्ये तणाव, चिंता, नैराश्य आणि आत्मसन्मान कमी होण्याचे प्रमाण जास्त असते. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला सतत असे वाटते की तिच्या भावना, गरजा किंवा अस्तित्वाला महत्त्व दिले जात नाही, तेव्हा तिच्या मानसिक आरोग्यावर त्याचा परिणाम होणे स्वाभाविक असते.
तथापि, प्रत्येक भावनिकदृष्ट्या दूर गेलेले नाते संपवावेच लागते असे नाही. अनेक वेळा योग्य प्रयत्नांमुळे नाते पुन्हा जिवंत होऊ शकते. संशोधन असे सांगते की नात्यातील समाधान वाढवण्यासाठी परस्पर संवाद, सहानुभूती, भावनिक प्रामाणिकपणा आणि एकमेकांना समजून घेण्याचा प्रयत्न महत्त्वाचा असतो. जेव्हा दोघेही आपल्या चुका स्वीकारण्यास तयार असतात आणि नाते सुधारण्यासाठी प्रयत्न करतात, तेव्हा सकारात्मक बदल घडू शकतो.
यासाठी सर्वात आधी एकमेकांच्या भावना ऐकणे आवश्यक आहे. अनेकदा लोक ऐकण्यासाठी नाही तर उत्तर देण्यासाठी संवाद करतात. पण खरे ऐकणे म्हणजे समोरच्या व्यक्तीच्या अनुभवांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे. जेव्हा व्यक्तीला तिच्या भावना स्वीकारल्या गेल्याचे जाणवते, तेव्हा भावनिक अंतर कमी होऊ लागते.
नात्यातील छोट्या सकारात्मक कृती देखील महत्त्वाच्या असतात. एक साधे कौतुक, एक मनापासून विचारपूस, एकत्र घालवलेला थोडासा वेळ किंवा एखादी प्रेमळ कृती नात्यात पुन्हा उब निर्माण करू शकते. मानसशास्त्रीय अभ्यास असे दर्शवतात की मजबूत नाती मोठ्या घटनांमुळे नव्हे तर रोजच्या छोट्या सकारात्मक अनुभवांमुळे टिकतात.
काही वेळा व्यावसायिक समुपदेशनाची मदत घेणेही उपयुक्त ठरते. वैवाहिक समुपदेशनामुळे दोघांनाही आपल्या भावना सुरक्षित वातावरणात व्यक्त करण्याची संधी मिळते. समुपदेशक नात्यातील अडथळे ओळखून त्यावर काम करण्यास मदत करतात.
शेवटी, जबरदस्तीने एकत्र राहणे आणि आनंदाने एकत्र राहणे यामध्ये खूप मोठा फरक असतो. फक्त समाज काय म्हणेल, लोक काय विचार करतील किंवा परिस्थिती काय आहे याचा विचार करून नाते टिकवणे पुरेसे नसते. नात्यात भावनिक जिवंतपणा, आदर, समजूतदारपणा आणि परस्पर काळजी असणे आवश्यक असते. जेव्हा दोन व्यक्ती केवळ एकाच छताखाली राहत नाहीत तर एकमेकांच्या मनातही जागा निर्माण करतात, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने वैवाहिक नाते मजबूत आणि समाधानकारक बनते. त्यामुळे प्रत्येक जोडप्याने स्वतःला हा प्रश्न विचारण्याची गरज आहे की आपण फक्त एकत्र राहतो आहोत की खरोखर एकमेकांसोबत जगतो आहोत?
धन्यवाद.