प्रत्येक माणसामध्ये काहीतरी विशेष करण्याची क्षमता असते. मात्र अनेकदा ही क्षमता कमी असल्यामुळे माणूस मागे राहत नाही, तर स्वतःवर विश्वास नसणे, अपयशाची भीती, सतत विचार करत राहणे आणि कृती करण्यास टाळाटाळ करणे यामुळे तो स्वतःच्या क्षमतेचा पूर्ण उपयोग करू शकत नाही.
आपल्यापैकी अनेकांना वाटतं की, आपल्याला आयुष्यात खूप काही करायचं आहे. आपल्यामध्ये अनेक कौशल्ये आहेत, काही स्वप्नं आहेत आणि स्वतःला सिद्ध करण्याची इच्छाही आहे. परंतु प्रत्यक्ष कृती करण्याची वेळ आली की आपण मागे हटतो. कधी परिस्थितीला दोष देतो, तर कधी आपल्याकडे पुरेशी क्षमता नाही असं समजून स्वतःलाच कमी लेखतो.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर स्वतःमधील क्षमता ओळखणे आणि तिचा योग्य वापर करणे ही एक विकसित करता येणारी प्रक्रिया आहे. त्यासाठी काही महत्त्वाच्या गोष्टी समजून घेऊया.
१. स्वतःच्या ताकदी ओळखा
आपल्याला कोणत्या गोष्टी चांगल्या जमतात, कोणत्या कामात रस वाटतो आणि कोणत्या गोष्टी करताना आपण अधिक उत्साही असतो, याचा विचार करा.
प्रत्येक व्यक्तीची क्षमता वेगवेगळी असते. कोणामध्ये संवादकौशल्य चांगले असते, तर कोणामध्ये निर्णयक्षमता, निरीक्षणशक्ती किंवा सर्जनशीलता असते.
स्वतःच्या जमेच्या बाजू ओळखल्यामुळे आपल्याला योग्य दिशा निवडणे सोपे जाते.
२. स्वतःबद्दलच्या नकारात्मक समजुती बदला
‘मला हे जमणार नाही’, ‘मी इतरांइतका हुशार नाही’, ‘माझ्याकडून काहीच चांगलं होणार नाही’, असे विचार आपल्या प्रयत्नांवर मर्यादा आणतात.
मानसशास्त्रात Self-efficacy म्हणजेच स्वतःला एखादे काम यशस्वीपणे करता येईल असा असलेला विश्वास महत्त्वाचा मानला जातो.
स्वतःवर विश्वास ठेवणे म्हणजे आपल्याला सर्वकाही जमते असे नाही. तर प्रयत्न, सराव आणि शिकण्याच्या माध्यमातून आपण सुधारू शकतो, ही जाणीव असणे होय.
३. मोठ्या ध्येयाचे छोट्या टप्प्यांत विभाजन करा
एखादे मोठे ध्येय समोर असेल तर ते पूर्ण करण्याचा विचार करूनच अनेकदा मानसिक ताण निर्माण होतो.
उदाहरणार्थ, तुम्हाला एखादे नवीन कौशल्य शिकायचे असेल तर एकाच वेळी सर्वकाही शिकण्याचा प्रयत्न करू नका. दररोज थोडा वेळ द्या आणि छोट्या टप्प्यांत प्रगती करा.
लहान उद्दिष्टे पूर्ण केल्यामुळे आत्मविश्वास वाढतो आणि पुढील प्रयत्नांसाठी प्रेरणा मिळते.
४. अपयशाकडे शिकण्याची संधी म्हणून पाहा
अपयश आले म्हणजे आपल्यामध्ये क्षमता नाही, असा त्याचा अर्थ होत नाही. अनेकदा अपयश आपल्याला आपल्या चुका, कमतरता आणि सुधारण्याच्या संधी दाखवते.
एखाद्या प्रयत्नात अपेक्षित यश मिळाले नाही तर स्वतःला दोष देण्याऐवजी स्वतःला विचारा, ‘यातून मला काय शिकायला मिळाले?’
ही विचार करण्याची पद्धत व्यक्तीला अधिक लवचिक बनवते आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची तयारी निर्माण करते.
५. सतत नवीन गोष्टी शिकत राहा
आपली क्षमता एका मर्यादेपर्यंत निश्चित झालेली नसते. नवीन गोष्टी शिकणे, वेगवेगळे अनुभव घेणे आणि चुका सुधारत राहणे यामुळे आपली कौशल्ये विकसित होतात.
यासाठी पुस्तके वाचा, नवीन लोकांशी संवाद साधा, प्रशिक्षण घ्या आणि आपल्या कामाशी संबंधित ज्ञान वाढवत राहा.
केवळ माहिती मिळवणे पुरेसे नाही, तर मिळालेल्या माहितीचा प्रत्यक्ष जीवनात उपयोग करणेही महत्त्वाचे आहे.
६. इतरांशी तुलना करणे थांबवा
आपण अनेकदा इतरांचे यश पाहून स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका घेऊ लागतो. मात्र प्रत्येक व्यक्तीची सुरुवात, परिस्थिती, संधी आणि शिकण्याचा वेग वेगळा असतो.
त्यामुळे इतरांपेक्षा पुढे जाण्यापेक्षा कालच्या स्वतःपेक्षा आज थोडे अधिक चांगले होण्याचा प्रयत्न करा.
स्वतःच्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे अनावश्यक मानसिक दबाव कमी होण्यास मदत होते.
७. स्वतःच्या ऊर्जेचे व्यवस्थापन करा
पूर्ण क्षमतेने काम करायचे असेल तर केवळ मेहनत करून चालत नाही. शरीर आणि मन निरोगी ठेवणेही आवश्यक आहे.
पुरेशी झोप, नियमित व्यायाम, संतुलित आहार आणि विश्रांती यांचा आपल्या एकाग्रतेवर, स्मरणशक्तीवर आणि काम करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम होतो.
सतत काम करत राहणे म्हणजे उत्पादकता नव्हे. योग्य वेळी विश्रांती घेणे हीसुद्धा स्वतःच्या क्षमतेचा योग्य वापर करण्याची एक पद्धत आहे.
८. कृती करण्यासाठी योग्य वेळेची वाट पाहू नका
अनेक लोक परिपूर्ण परिस्थिती निर्माण झाल्यानंतर सुरुवात करू, असा विचार करतात. परंतु परिपूर्ण वेळ कधीच येत नाही.
आपल्याकडे जे ज्ञान, कौशल्य आणि साधने उपलब्ध आहेत, त्यापासून सुरुवात करा. सुरुवातीला चुका होतील, काही गोष्टी अपेक्षेप्रमाणे घडणार नाहीत. पण त्यातूनच अनुभव मिळेल.
लक्षात ठेवा, केवळ विचार केल्याने क्षमता विकसित होत नाही. तिचा विकास प्रत्यक्ष कृतीतून होतो.
स्वतःमधील पूर्ण क्षमता वापरणे म्हणजे प्रत्येक क्षेत्रात सर्वोत्तम होणे किंवा सतत यशस्वी राहणे नव्हे. तर आपल्यामध्ये असलेल्या गुणांचा, कौशल्यांचा आणि संधींचा योग्य उपयोग करून अर्थपूर्ण प्रगती करणे होय.
मानसशास्त्रीय संशोधनातून असे दिसून येते की स्वतःच्या क्षमतेवरील विश्वास, स्पष्ट उद्दिष्टे आणि सातत्यपूर्ण सराव यांचा कामगिरी सुधारण्याशी महत्त्वाचा संबंध आहे. https://www.apa.org +2
म्हणून स्वतःला एक प्रश्न विचारा, ‘मी खरोखर माझ्या क्षमतेनुसार प्रयत्न करत आहे का, की माझ्या मनातील भीतीमुळे स्वतःलाच मर्यादित ठेवत आहे?’
कदाचित या एका प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर तुम्हाला तुमच्या आयुष्यातील पुढची दिशा दाखवू शकेल.
धन्यवाद.