आपल्या आयुष्यात अनेक माणसं येतात. काही आपल्याशी गोड बोलतात, काही आपल्यासोबत हसतात, तर काही आपल्याला मदत करण्याची आश्वासनं देतात. पण या सगळ्यांमध्ये मनापासून आपली सोबत करणारी माणसं नेमकी कोणती, हा प्रश्न अनेकदा पडतो. कारण एखाद्या व्यक्तीचं आपल्याशी चांगलं वागणं आणि त्या व्यक्तीला मनापासून आपली काळजी असणं या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
काही लोक आपल्यासोबत असतात, कारण त्यांना आपल्याकडून काहीतरी मिळत असतं. तर काही लोक आपल्याजवळ असतात, कारण त्यांना आपलं अस्तित्व महत्त्वाचं वाटतं. आपला आनंद, आपलं दुःख, आपले संघर्ष आणि आपली स्वप्नं यांच्याशी त्यांना खऱ्या अर्थाने जोडलेपण जाणवतं.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर निरोगी नात्यांमध्ये विश्वास, भावनिक सुरक्षितता, परस्पर आदर, समजून घेण्याची तयारी आणि सातत्यपूर्ण वागणूक या गोष्टी महत्त्वाच्या असतात. त्यामुळे मनापासून सोबत असणारी माणसं ओळखण्यासाठी त्यांच्या शब्दांपेक्षा त्यांच्या वागण्याकडे अधिक लक्ष देणं आवश्यक आहे.
१. तुमच्या वाईट काळात त्यांचं वागणं कसं असतं?
आनंदाच्या काळात आपल्या आजूबाजूला अनेक माणसं असतात. आपण यशस्वी झालो, आपल्याला एखादी चांगली संधी मिळाली किंवा आपल्याकडे पैसा आणि प्रतिष्ठा आली, तर अनेक लोक आपल्याशी जवळीक साधतात. मात्र, जेव्हा आपण मानसिक तणावातून जात असतो, एखाद्या समस्येमुळे खचलेले असतो किंवा आयुष्यात अपयशाचा सामना करत असतो, तेव्हा आपल्या नात्यांची खरी परीक्षा होते.
मनापासून सोबत असणारी व्यक्ती प्रत्येक समस्या सोडवू शकेलच असं नाही; पण ती तुमचं दुःख ऐकण्याचा आणि तुम्हाला समजून घेण्याचा प्रयत्न करते. ती तुमच्या अडचणींची खिल्ली उडवत नाही, तुमच्या कमकुवतपणाचा फायदा घेत नाही आणि तुम्हाला कमी लेखून स्वतःला श्रेष्ठ सिद्ध करत नाही. कधी कधी ती फक्त तुमच्याजवळ शांतपणे बसते, तुमचं बोलणं ऐकते आणि तुम्हाला एकटं वाटू देत नाही. अशा वेळी लक्षात येतं की खरी सोबत म्हणजे प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर देणं नव्हे, तर कठीण परिस्थितीतही नात्यातील आपलेपणा टिकवून ठेवणं होय.
२. ते तुमचं बोलणं मनापासून ऐकतात
एखादी व्यक्ती तुमच्याशी किती बोलते यापेक्षा ती तुम्हाला किती लक्षपूर्वक ऐकते, यावरून तिच्या नात्यातील सहभागाची कल्पना येऊ शकते. काही लोक तुम्ही बोलत असताना स्वतःचं उदाहरण देण्यासाठी किंवा तुम्हाला सल्ला देण्यासाठी घाई करतात. तर काही जण तुमच्या भावना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.
मनापासून सोबत असणारी व्यक्ती तुमचं म्हणणं पूर्ण ऐकते, तुमच्या भावनांना महत्त्व देते आणि तुम्ही जे सांगत आहात त्यामागची परिस्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न करते. ती प्रत्येक वेळी तुमच्याशी सहमत असेलच असं नाही; मात्र, मतभेद असतानाही ती तुमचा अपमान करत नाही. मानसशास्त्रात सक्रियपणे ऐकण्याला (Active Listening) महत्त्व दिलं जातं.
यामध्ये समोरच्या व्यक्तीचं बोलणं लक्षपूर्वक ऐकणं, तिच्या भावना समजून घेणं आणि योग्य प्रतिसाद देणं यांचा समावेश होतो. त्यामुळे एखादी व्यक्ती तुमचं बोलणं ऐकताना तुम्हाला वारंवार दुर्लक्षित करते की तुमचं म्हणणं समजून घेण्याचा प्रयत्न करते, हे पाहा. कारण जिथे तुमच्या भावनांना जागा असते, तिथे नातं अधिक सुरक्षित होण्याची शक्यता असते.
३. तुमच्या यशाचा त्यांना मनापासून आनंद होतो
तुम्ही आयुष्यात पुढे जात असताना तुमच्यासोबत असणारी माणसं कशी प्रतिक्रिया देतात, हे पाहणं महत्त्वाचं आहे. तुम्हाला एखादं यश मिळालं, तुमच्या कामाचं कौतुक झालं किंवा तुम्हाला नवीन संधी मिळाली, तर मनापासून तुमची सोबत करणारी व्यक्ती तुमच्या आनंदात सहभागी होण्याचा प्रयत्न करते. ती प्रत्येक वेळी तुमच्यापेक्षा पुढे असण्याची स्पर्धा करत नाही.
तुमचं यश कमी लेखण्यासाठी कारणं शोधत नाही किंवा तुमच्या आनंदावर पाणी फेरत नाही. अर्थात, एखाद्या व्यक्तीला कधीकधी मत्सर वाटू शकतो किंवा स्वतःच्या अपयशामुळे दुःखही होऊ शकतं. त्यामुळे प्रत्येक वेळी उत्साहाने प्रतिक्रिया न देणं म्हणजे त्या व्यक्तीच्या मनात तुमच्याविषयी वाईट भावना आहेत, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
मात्र, वारंवार तुमचं यश कमी लेखणं, तुमची इतरांशी तुलना करणं आणि तुम्हाला अपराधी वाटेल असं वागणं ही नात्यातील चिंतेची चिन्हं असू शकतात. निरोगी नात्यात दोघांनाही स्वतःची प्रगती करण्याचं आणि एकमेकांच्या यशाचा आनंद घेण्याचं स्वातंत्र्य असतं.
४. ते तुमच्या चुका स्वीकारतात, पण चुकीला प्रोत्साहन देत नाहीत
मनापासून तुमची सोबत करणारी व्यक्ती तुम्ही जे काही करता त्याला नेहमीच योग्य ठरवेल असं नाही. उलट, तुमच्याकडून चूक झाली असेल तर ती तुम्हाला समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करेल. मात्र, तुमची चूक दाखवून देताना तुमचा अपमान करणार नाही किंवा तुमच्या व्यक्तिमत्त्वालाच दोष देणार नाही.
उदाहरणार्थ, तुम्ही एखादा चुकीचा निर्णय घेतला, तर ती व्यक्ती तुम्हाला मूर्ख म्हणण्याऐवजी त्या निर्णयाचे परिणाम समजावून सांगेल. तुम्हाला स्वतःची चूक समजून घेण्यासाठी मदत करेल आणि पुढच्या वेळी अधिक चांगला निर्णय घेता यावा यासाठी प्रोत्साहन देईल.
कारण खरी काळजी म्हणजे एखाद्याला सतत आनंदी ठेवणं नव्हे, तर त्याच्या दीर्घकालीन हिताचाही विचार करणं होय. त्याच वेळी, तुमच्यावर प्रेम असल्याचा दावा करून सतत टीका करणं, तुमच्यावर नियंत्रण ठेवणं किंवा तुमच्या प्रत्येक निर्णयात हस्तक्षेप करणं यालाही काळजी समजू नका. प्रामाणिकपणा आणि आदर यांची सांगड घालता येणं हे निरोगी नात्याचं महत्त्वाचं लक्षण आहे.
५. त्यांच्या शब्दांमध्ये आणि कृतीमध्ये सातत्य असतं
काही माणसं बोलताना मोठमोठी आश्वासनं देतात. तुम्हाला कोणतीही अडचण आली तर आम्ही आहोत, असं सांगतात. मात्र, प्रत्यक्ष मदतीची वेळ आली की वेगवेगळी कारणं देतात. याउलट, मनापासून सोबत असणारी व्यक्ती प्रत्येक वेळी मोठमोठ्या गोष्टी बोलत नाही; ती आपल्या कृतीतून काळजी व्यक्त करते.
तुम्ही महत्त्वाच्या कामात व्यस्त असाल तर ती तुमची विचारपूस करते, एखाद्या कठीण प्रसंगात तुम्हाला कशाची मदत हवी आहे हे जाणून घेते आणि शक्य असेल तेवढी मदत करते. अर्थात, प्रत्येक व्यक्तीच्या स्वतःच्या जबाबदाऱ्या, मर्यादा आणि अडचणी असतात. त्यामुळे एखाद्या प्रसंगी मदत करता आली नाही म्हणून त्या व्यक्तीला स्वार्थी समजणं योग्य नाही.
मात्र, वारंवार आश्वासनं देऊन ती पूर्ण न करणं आणि गरजेच्या वेळी तुमच्याकडे दुर्लक्ष करणं हा विचार करण्याचा मुद्दा आहे. मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, जवळच्या नात्यांमध्ये समोरच्या व्यक्तीच्या गरजांना समजून घेऊन योग्य प्रतिसाद देणं आणि काळजी कृतीतून व्यक्त करणं यांचा नात्याच्या गुणवत्तेशी संबंध असतो.
६. तुम्ही त्यांच्यासमोर स्वतःसारखे राहू शकता
एखाद्या नात्यात तुम्हाला सतत स्वतःच्या बोलण्याचा विचार करावा लागत असेल, प्रत्येक गोष्ट सांगण्यापूर्वी समोरची व्यक्ती काय विचार करेल याची भीती वाटत असेल किंवा स्वतःच्या भावना लपवाव्या लागत असतील, तर त्या नात्यात भावनिक सुरक्षिततेचा अभाव असू शकतो.
याउलट, मनापासून सोबत असणाऱ्या व्यक्तीसमोर तुम्हाला प्रत्येक वेळी परिपूर्ण असल्याचं नाटक करावं लागत नाही. तुम्ही दुःखी असाल तर दुःख व्यक्त करू शकता, एखादी गोष्ट समजली नसेल तर ती मान्य करू शकता आणि तुमचं मत वेगळं असेल तर ते मांडू शकता.
अशी व्यक्ती तुमच्या प्रत्येक भावनेशी सहमत असेलच असं नाही; पण ती तुमच्या भावनांचा अपमान न करता त्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करते. जेव्हा नात्यात स्वीकार आणि विश्वास असतो, तेव्हा व्यक्तीला स्वतःच्या भावना मोकळेपणाने व्यक्त करणं तुलनेने सोपं जातं. त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीच्या सहवासात तुम्हाला वारंवार स्वतःला सिद्ध करावं लागतं की तुम्ही सहजपणे स्वतःसारखे राहू शकता, याकडे लक्ष द्या.
७. ते तुमच्या मर्यादांचा आदर करतात
खरी जवळीक म्हणजे एकमेकांच्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्टीवर अधिकार मिळवणं नव्हे. मनापासून सोबत असणारी व्यक्ती तुमच्या वैयक्तिक वेळेचा, निर्णयांचा, मतांचा आणि गोपनीयतेचा आदर करते. तुम्हाला एखाद्या कामासाठी नकार द्यायचा असेल, स्वतःसाठी वेळ हवा असेल किंवा एखादी गोष्ट शेअर करण्याची तयारी नसेल, तर ती तुमची भूमिका समजून घेण्याचा प्रयत्न करते.
ती प्रत्येक नकाराचा अर्थ अपमान किंवा प्रेमाचा अभाव असा लावत नाही. अर्थात, नात्यात दोघांच्या अपेक्षा वेगवेगळ्या असू शकतात आणि त्यावर चर्चा करणं आवश्यक असतं.
परंतु, एखादी व्यक्ती तुमच्यावर प्रेम असल्याचं सांगून तुमच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवत असेल, तुमचे निर्णय स्वतःच्या इच्छेनुसार बदलण्याचा दबाव आणत असेल किंवा तुम्ही तिचं ऐकलं नाही म्हणून तुम्हाला अपराधी वाटायला लावत असेल, तर अशा वर्तनाकडे दुर्लक्ष करू नका. निरोगी नात्यात जवळीक असते, पण त्याचबरोबर व्यक्तिस्वातंत्र्यालाही जागा असते.
८. मतभेद झाले तरी ते नातं टिकवण्यासाठी प्रयत्न करतात
कोणत्याही नात्यात मतभेद होऊ शकतात. दोन व्यक्तींचे विचार, अनुभव, स्वभाव आणि अपेक्षा वेगवेगळ्या असल्यामुळे प्रत्येक गोष्टीवर एकमत होणं शक्य नसतं. मात्र, मतभेद झाल्यानंतर त्या व्यक्तीचं वागणं तिच्या नात्याकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाबद्दल काही संकेत देऊ शकतं.
मनापासून सोबत असणारी व्यक्ती रागाच्या भरात काही चुकीचं बोलली असेल तर नंतर त्याची जबाबदारी स्वीकारण्याचा प्रयत्न करते. ती तुमचं म्हणणं ऐकते, गैरसमज दूर करण्यासाठी संवाद साधते आणि शक्य असेल तिथे स्वतःच्या वागण्यात बदल करण्यास तयार असते. याचा अर्थ प्रत्येक वेळी तडजोड तुम्हीच करायची असा नाही.
नातं टिकवण्याची जबाबदारी दोघांची असते. सतत अपमान करणं, शिक्षा म्हणून अबोला धरणं, धमकावणं किंवा प्रत्येक वादात तुम्हालाच दोषी ठरवणं या गोष्टी निरोगी संवादापेक्षा वेगळ्या आहेत. नात्यात मतभेद होतात की नाही यापेक्षा, मतभेद झाल्यानंतर दोघं त्यांना कसं हाताळतात हे अधिक महत्त्वाचं आहे.
९. त्यांची काळजी फक्त गरजेपुरती मर्यादित नसते
काही नाती तेव्हाच सक्रिय होतात जेव्हा एखाद्याला मदत हवी असते, काम करून घ्यायचं असतं किंवा स्वतःचा फायदा साधायचा असतो. तुमच्याकडे काही देण्यासारखं असेल तेव्हा तुमची आठवण काढली जाते, पण तुम्हाला मदतीची गरज असताना संपर्क साधला जात नाही, असं वारंवार घडत असेल तर त्या नात्याचा विचार करणं आवश्यक आहे.
मनापासून सोबत असणारी व्यक्ती केवळ स्वतःच्या गरजांसाठी तुमच्याशी संपर्क साधत नाही. ती तुम्ही कसे आहात, तुमच्या आयुष्यात काय सुरू आहे आणि तुम्हाला कशाची काळजी वाटते, याबद्दलही विचारपूस करते. तुमच्याकडे पैसे, पद, प्रतिष्ठा किंवा मदत करण्याची क्षमता नसतानाही ती तुमच्याशी आदराने वागते.
मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची संपर्क साधण्याची पद्धत वेगळी असते. काही लोक कमी बोलतात, काही व्यस्त असतात आणि काही जणांना भावना व्यक्त करणं कठीण जातं. म्हणून एखाद्या एका घटनेवरून निष्कर्ष काढण्याऐवजी दीर्घकाळातील वागणुकीचा नमुना समजून घेणं अधिक योग्य ठरतं.
१०. त्या नात्यात तुम्हालाही महत्त्व मिळतं
एखाद्या नात्यात तुम्हीच नेहमी फोन करता, तुम्हीच समजून घेता, तुम्हीच माफी मागता आणि तुम्हीच नातं टिकवण्यासाठी प्रयत्न करता, असं वारंवार होत असेल तर त्या नात्यातील समतोल तपासून पाहण्याची गरज आहे. मनापासून सोबत असणारी व्यक्ती प्रत्येक वेळी तुमच्यासाठी काहीतरी करेलच असं नाही;
पण नातं टिकवण्यासाठी तिच्याकडूनही प्रयत्न दिसतात. तुमच्या गरजा काय आहेत, तुम्हाला कशामुळे त्रास होतो आणि तुम्हाला नात्यात काय अपेक्षित आहे, हे जाणून घेण्याची तिची तयारी असते. निरोगी नातं म्हणजे प्रत्येक गोष्टीचा हिशेब ठेवणं नव्हे. काही काळ एका व्यक्तीला अधिक आधाराची गरज असते,
तर दुसऱ्या काळात दुसऱ्या व्यक्तीला अधिक मदतीची आवश्यकता असू शकते. महत्त्वाचं हे की, एकमेकांच्या गरजांना योग्य प्रतिसाद देण्याची इच्छा दोघांमध्ये असावी. संशोधनातही जवळच्या नात्यांमधील परस्पर प्रतिसाद, स्वीकार आणि काळजी यांचा नात्याच्या गुणवत्तेशी संबंध आढळतो.
मग मनापासून सोबत असणारी माणसं ओळखायची कशी?
सर्वप्रथम, एखाद्या व्यक्तीने तुमच्यासाठी केलेल्या एखाद्या चांगल्या कृतीवरून किंवा एखाद्या चुकीच्या वागण्यावरून तिच्याबद्दल अंतिम निर्णय घेऊ नका. तिचं वागणं वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये कसं असतं, तुमच्या आनंदात आणि दुःखात ती कशी प्रतिक्रिया देते, मतभेद झाल्यावर तुमच्याशी कशी वागते आणि तुमच्या मर्यादांचा किती आदर करते, हे पाहा.
त्याचबरोबर स्वतःलाही विचारा की या नात्यात मला सुरक्षित वाटतं का, माझ्या भावनांना महत्त्व मिळतं का आणि माझ्या अडचणी मोकळेपणाने सांगता येतात का? जर एखाद्या नात्यात वारंवार भीती, अपमान, नियंत्रण किंवा भावनिक थकवा जाणवत असेल, तर त्या नात्यात बदलाची गरज असू शकते. अशा वेळी स्पष्ट संवाद साधणं आणि आवश्यक असल्यास योग्य अंतर ठेवणं उपयोगी ठरू शकतं.
एक गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवा, मनापासून सोबत असणारी माणसं परिपूर्ण नसतात, पण ती नात्यात प्रामाणिकपणे सहभागी होण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांच्याकडूनही चुका होतात, कधी गैरसमज होतात आणि कधी अपेक्षाही पूर्ण होत नाहीत.
मात्र, नातं सुधारण्यासाठी संवाद साधण्याची, स्वतःची चूक मान्य करण्याची आणि एकमेकांच्या भावनांचा आदर करण्याची तयारी असते. प्रत्येक व्यक्तीने तुमच्या आयुष्यात कायम राहिलंच पाहिजे असं नाही. काही नाती विशिष्ट काळापुरती असतात, तर काही नाती काळानुसार अधिक घट्ट होत जातात.
त्यामुळे कोण किती वर्षांपासून तुमच्यासोबत आहे यापेक्षा, त्या नात्यात परस्पर आदर, विश्वास आणि भावनिक सुरक्षितता किती आहे हे पाहा. आयुष्यात अनेक माणसं असण्यापेक्षा, ज्यांच्यासमोर तुम्हाला स्वतःला लपवावं लागत नाही आणि ज्यांच्यासोबत तुम्ही अधिक शांतपणे जगू शकता, अशी काही माणसं असणं अधिक मोलाचं आहे.
संशोधनाधारित संदर्भ: जवळच्या नात्यांमधील विश्वास, भावनिक प्रतिसाद, सक्रियपणे ऐकणं आणि परस्पर आधार यांविषयी अधिक वाचण्यासाठी Annual Review of Psychology मधील The Psychology of Close Relationships: Fourteen Core Principles आणि Current Opinion in Psychology मधील Listening and responsiveness in getting-acquainted processes हे संदर्भ पाहता येतील.
धन्यवाद.