आपण आयुष्यात अनेक लोकांशी प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न करतो. पण अनेकदा एक गोष्ट दुर्लक्षित राहते, ती म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक राहणे. मानसशास्त्रानुसार माणसाला सर्वात जास्त फसवणूक जर कुणाकडून होते, तर ती अनेकदा स्वतःच्या मनाकडूनच होते. कारण आपल्याला काही गोष्टी मान्य करायला कठीण वाटतं. म्हणून आपण स्वतःलाच खोटं सांगत राहतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला एखादं काम जमत नाही. पण ते मान्य करण्याऐवजी तो म्हणतो की “माझ्याकडे वेळ नाही म्हणून मी केलं नाही.” अशा प्रकारे आपण आपल्या कमकुवतपणापासून दूर पळतो. पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की जो माणूस स्वतःच्या भावना, चुका आणि मर्यादा प्रामाणिकपणे स्वीकारतो, तो मानसिकदृष्ट्या अधिक स्थिर आणि समाधानी असतो.
स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याचा सराव हा एका दिवसात होत नाही. हा हळूहळू तयार होणारा मानसिक गुण आहे. यासाठी काही गोष्टींचा सराव करावा लागतो.
सर्वात आधी स्वतःच्या भावना ओळखायला शिकणे गरजेचं असतं. अनेक लोकांना स्वतःला काय वाटतं हेच नीट समजत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्याला राग आला असेल, पण तो म्हणतो की “मला काही फरक पडत नाही.” पण मनात मात्र सतत विचार सुरू असतात. मानसशास्त्र सांगते की भावना दाबून ठेवण्यापेक्षा त्या ओळखून स्वीकारणे मानसिक आरोग्यासाठी चांगले असते.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःच्या चुका स्वीकारण्याची तयारी ठेवणे. आपल्याकडून चूक झाली की आपण लगेच इतरांवर दोष टाकतो. पण जे लोक स्वतःशी प्रामाणिक असतात ते स्वतःला प्रश्न विचारतात. “मी इथे काय वेगळं करू शकलो असतो?” हा प्रश्न माणसाला अधिक समजूतदार बनवतो.
उदाहरणार्थ, एका ऑफिसमध्ये दोन सहकारी काम करत होते. एका व्यक्तीची प्रेझेंटेशन चांगली झाली नाही. त्याने लगेच सांगितलं की टीमने मदत केली नाही म्हणून असं झालं. पण दुसऱ्या व्यक्तीने स्वतःला विचारलं की “मी अजून तयारी केली असती तर कदाचित चांगलं झालं असतं.” काही महिन्यांनी दुसरी व्यक्ती खूप प्रगती करताना दिसली. कारण त्याने स्वतःशी प्रामाणिक राहून सुधारण्याचा प्रयत्न केला.
तिसरी गोष्ट म्हणजे स्वतःला खोटे दिलासे देणे कमी करणे. अनेक वेळा आपण स्वतःला शांत करण्यासाठी खोटे कारण देतो. उदाहरणार्थ, “माझं नशीबच खराब आहे”, “माझ्याकडून काही होणार नाही”, “लोकच वाईट आहेत.” असे विचार काही वेळासाठी मनाला दिलासा देतात, पण ते वास्तव बदलत नाहीत. मानसशास्त्रानुसार असे विचार माणसाला जबाबदारी टाळायला शिकवतात.
त्याऐवजी स्वतःला प्रामाणिक प्रश्न विचारणे महत्त्वाचे असते. जसे की “मी खरंच प्रयत्न केला का?”, “मी कोणती गोष्ट टाळत आहे?”, “माझी भीती नेमकी कोणती आहे?” असे प्रश्न मनाला स्पष्टता देतात.
स्वतःशी संवाद ठेवणे हा देखील प्रामाणिकतेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. अनेक संशोधनांमध्ये असे दिसून आले आहे की जे लोक रोज काही मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचा विचार करतात, त्यांना स्वतःबद्दल अधिक समज येते. यासाठी डायरी लिहिणे हा एक चांगला उपाय असू शकतो. दिवसात घडलेल्या गोष्टी, आपल्याला कसं वाटलं, आपण काय शिकलो हे लिहिलं तर मन अधिक स्पष्ट होतं.
उदाहरणार्थ, एखाद्या दिवशी आपण कोणावर रागावलो. रात्री थोडा विचार केल्यावर लक्षात येतं की राग त्या व्यक्तीवर नसून आपल्यावरच्या ताणामुळे आला होता. अशी समज स्वतःशी प्रामाणिक राहिल्यावरच मिळते.
स्वतःच्या मर्यादा स्वीकारणे ही देखील प्रामाणिकतेची महत्त्वाची पायरी आहे. प्रत्येक माणूस सर्वच गोष्टींमध्ये चांगला असू शकत नाही. काही लोक अभ्यासात चांगले असतात, काही लोक लोकांशी संवाद साधण्यात तर काही लोक सर्जनशील कामात. स्वतःच्या ताकदी आणि मर्यादा ओळखणारा माणूस योग्य निर्णय घेतो.
मानसशास्त्र सांगते की जे लोक सतत इतरांशी तुलना करतात त्यांना स्वतःबद्दल असमाधान जास्त असते. कारण तुलना करताना आपण आपल्या परिस्थितीचा विचार करत नाही. त्यामुळे स्वतःला जसं आहे तसं स्वीकारणं ही प्रामाणिकतेची सुरुवात असते.
स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याचा आणखी एक मार्ग म्हणजे आपल्या मूल्यांनुसार जगण्याचा प्रयत्न करणे. प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात काही मूल्ये असतात. जसे की प्रामाणिकपणा, मेहनत, कुटुंबाची काळजी, इतरांना मदत करणे. पण कधी कधी समाजाचा दबाव किंवा इतरांची अपेक्षा यामुळे आपण आपल्या मूल्यांपासून दूर जातो. जेव्हा आपले निर्णय आपल्या मूल्यांशी जुळतात तेव्हा मनाला शांतता मिळते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला पैशापेक्षा अर्थपूर्ण काम महत्त्वाचं वाटत असेल. पण फक्त इतरांना दाखवण्यासाठी तो वेगळा मार्ग निवडतो. काही काळानंतर त्याला आतून रिकामेपणा जाणवतो. कारण त्याने स्वतःशी प्रामाणिक राहून निर्णय घेतलेला नसतो.
स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याचा सराव केल्यावर काही महत्त्वाचे बदल दिसू लागतात. माणूस स्वतःबद्दल अधिक स्पष्ट होतो. निर्णय घेणे सोपे होते. इतरांशी संबंधही अधिक प्रामाणिक होतात. कारण जो माणूस स्वतःशी प्रामाणिक असतो तो इतरांशीही बनावटपणा करत नाही.
याचा अर्थ असा नाही की स्वतःशी प्रामाणिक राहणे नेहमी सोपं असतं. कधी कधी सत्य स्वीकारणे कठीण असतं. आपल्या भीती, कमकुवतपणा किंवा चुकीचे निर्णय मान्य करणे वेदनादायक वाटू शकते. पण दीर्घकाळासाठी तेच मनाला मजबूत बनवते.
शेवटी एक साधं उदाहरण पाहू. एखादा विद्यार्थी सतत मोबाईल वापरत असतो आणि अभ्यास होत नाही. जर तो स्वतःशी प्रामाणिक असेल तर तो मान्य करेल की “माझी समस्या वेळ नसणे नाही, तर माझा मोबाईल वापर जास्त आहे.” हे मान्य केल्यावरच बदलाची सुरुवात होते.
म्हणूनच मानसशास्त्र सांगते की आयुष्यातील खरी प्रगती बाहेरच्या बदलांमुळे नाही, तर स्वतःबद्दलच्या प्रामाणिक समजुतीमुळे होते. जेव्हा माणूस स्वतःच्या मनाला प्रामाणिकपणे पाहायला शिकतो, तेव्हा त्याला स्वतःची खरी ताकद आणि दिशा दोन्ही सापडतात.
धन्यवाद.