आपल्या आयुष्यात काही माणसं अशी असतात, ज्यांना नेहमी आपणच बरोबर आहोत असं वाटतं. त्यांना स्वतःच्या चुका मान्य करायला आवडत नाही, दुसऱ्यांचं मत ऐकून घ्यायला जमत नाही आणि प्रत्येक गोष्टीत आपलं वर्चस्व असावं असं वाटतं. अशा व्यक्तींशी व्यवहार करताना अनेकदा आपली चिडचिड होते, मनस्ताप होतो आणि कधी कधी आपण स्वतःलाच कमी समजू लागतो. विशेषतः ही व्यक्ती घरातील, नात्यातील किंवा कामाच्या ठिकाणी अधिकार गाजवणारी असेल, तर परिस्थिती आणखी अवघड होते.
मग अशा माणसाला स्वतःच्या मुठीत कसं ठेवायचं? त्याच्यावर वर्चस्व कसं मिळवायचं? मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं, तर याचं उत्तर समोरच्या व्यक्तीला नियंत्रित करण्यात नाही, तर स्वतःच्या भावना, प्रतिक्रिया, मर्यादा आणि निर्णय यांवर नियंत्रण मिळवण्यात आहे. कारण दुसऱ्या व्यक्तीला आपल्या इच्छेनुसार वागायला भाग पाडणं शक्य नसतं; पण तिच्या वागण्याला आपण कसा प्रतिसाद द्यायचा, हे मात्र बऱ्याच अंशी आपल्या हातात असतं.
१. प्रत्येक गोष्टीला प्रतिक्रिया देणं बंद करा
अहंकारी व्यक्ती तुमच्यावर टीका करते, तुमचा अपमान करते किंवा तुमचं म्हणणं चुकीचं ठरवते, तेव्हा तुम्हाला लगेच उत्तर द्यावंसं वाटू शकतं. पण प्रत्येक वेळी वाद घालणं आवश्यक नसतं. कधी कधी आपली तीव्र प्रतिक्रिया समोरच्या व्यक्तीला वाद वाढवण्याची संधी देते. म्हणून अशा वेळी काही क्षण थांबा, शांतपणे विचार करा आणि मग उत्तर द्या. उदाहरणार्थ, समोरची व्यक्ती म्हणाली, “तुला काहीच कळत नाही,” तर तुम्हीही अपमानास्पद उत्तर देण्याऐवजी, “तुमचं मत मला समजलं, पण माझं मत वेगळं आहे,” असं सांगू शकता. याचा अर्थ घाबरून गप्प बसणं नाही. याचा अर्थ स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवून परिस्थिती हाताळणं आहे. भावनिक नियमन म्हणजेच आपल्या भावना ओळखून त्यानुसार योग्य प्रतिक्रिया निवडणं, हे निरोगी संवादाचं महत्त्वाचं कौशल्य आहे.
२. स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट करा
अहंकारी व्यक्ती अनेकदा इतरांनी आपलं ऐकावं, आपल्या इच्छेनुसार वागावं आणि आपल्या निर्णयांना प्राधान्य द्यावं, अशी अपेक्षा ठेवू शकते. अशा वेळी तुम्ही सतत तिच्या अपेक्षा पूर्ण करत राहिलात, तर तुमच्या गरजा मागे पडू शकतात. म्हणून स्वतःच्या मर्यादा स्पष्ट करणं आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, “तुम्ही माझ्याशी असहमत असू शकता, पण माझा अपमान करून बोललेलं मला मान्य नाही,” असं ठामपणे सांगा. मर्यादा आखताना समोरच्या व्यक्तीला बदलण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी तुम्ही काय स्वीकाराल आणि काय स्वीकारणार नाही, हे स्पष्ट करा. गरज पडल्यास संभाषण थांबवा किंवा त्या जागेवरून दूर व्हा. लक्षात ठेवा, मर्यादा आखणं म्हणजे समोरच्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवणं नव्हे, तर स्वतःच्या सन्मानाचं रक्षण करणं होय.
३. स्वतःला सतत सिद्ध करण्याच्या सापळ्यात अडकू नका
अहंकारी व्यक्तीशी व्यवहार करताना आपल्याला वारंवार स्वतःचं म्हणणं योग्य असल्याचं सिद्ध करावंसं वाटतं. आपण किती हुशार आहोत, किती कष्ट करतो किंवा आपल्याला किती ज्ञान आहे, हे पटवून देण्यासाठी आपण बराच वेळ आणि ऊर्जा खर्च करतो. पण प्रत्येक व्यक्ती आपला दृष्टिकोन स्वीकारेलच असं नाही. त्यामुळे प्रत्येक चर्चेला विजय आणि पराभवाचं स्वरूप देऊ नका. जिथे तथ्य स्पष्ट करणं आवश्यक आहे, तिथे शांतपणे पुरावे आणि मुद्दे मांडा. मात्र, समोरची व्यक्ती ऐकून घेण्याच्या मनःस्थितीतच नसेल, तर निरर्थक वाद सुरू ठेवण्याची गरज नाही. संशोधनात आत्ममग्नतेच्या काही प्रवृत्ती आणि आक्रमक वर्तन यांच्यात संबंध आढळला आहे; त्यामुळे अपमान किंवा आव्हान देऊन परिस्थिती चिघळवण्याऐवजी शांत, ठाम संवाद अधिक योग्य ठरू शकतो.
४. स्वतःचा आत्मविश्वास मजबूत ठेवा
काही व्यक्ती सतत तुमच्या निर्णयांवर टीका करतात, तुमच्या क्षमतेवर शंका घेतात किंवा तुमच्यापेक्षा आपण श्रेष्ठ असल्याचं दाखवतात. हे वारंवार घडल्यास तुमच्या मनात स्वतःविषयी शंका निर्माण होऊ शकते. तुम्ही घेतलेला निर्णय चुकीचा तर नाही ना, असा विचार सतत मनात येऊ शकतो. अशा वेळी स्वतःच्या क्षमता, अनुभव आणि मूल्यांची आठवण करून द्या. तुमच्यात चुका असतील, तर त्या स्वीकारा; पण दुसऱ्या व्यक्तीने तुमच्यावर टीका केली म्हणून प्रत्येक वेळी स्वतःला चुकीचं समजू नका. तुमच्या कामाची नोंद ठेवा, विश्वासार्ह व्यक्तींकडून अभिप्राय घ्या आणि स्वतःच्या निर्णयांचा वस्तुनिष्ठ विचार करा. आत्मविश्वास म्हणजे आपण नेहमीच बरोबर आहोत असं समजणं नव्हे, तर चूक झाल्यास ती सुधारण्याची आणि योग्य ठिकाणी स्वतःची बाजू मांडण्याची तयारी असणं होय.
५. कौतुक करा, पण खोटं समर्थन करू नका
प्रत्येक अहंकारी व्यक्तीला एकाच प्रकारे हाताळता येत नाही. काही व्यक्तींना स्वतःच्या कामाची दखल घेतली जावी, असं वाटतं. अशा वेळी त्यांच्या एखाद्या चांगल्या कृतीचं प्रामाणिक कौतुक केल्याने संवाद अधिक सकारात्मक होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, “या कामासाठी तुम्ही घेतलेली मेहनत चांगली आहे; मात्र या निर्णयातील एका मुद्द्यावर मला वेगळं मत मांडायचं आहे,” असं म्हणता येईल. यामुळे कौतुक आणि असहमती या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी व्यक्त करता येतात. मात्र, समोरची व्यक्ती खूश राहावी म्हणून तिच्या चुकीच्या वागण्याला समर्थन देऊ नका किंवा तिची खुशामत करत राहू नका. प्रामाणिक कौतुक हे नात्यातील संवाद सुधारण्यासाठी असतं, तर खोटं कौतुक केल्याने तुमच्यावर दबाव निर्माण होऊ शकतो. तुमचं उद्दिष्ट समोरच्या व्यक्तीला जिंकणं नसून परस्पर सन्मान राखून व्यवहार करणं असलं पाहिजे.
६. स्वतःच्या आयुष्याचा ताबा दुसऱ्याला देऊ नका
अहंकारी व्यक्ती तुमच्या वेळेवर, निर्णयांवर, मैत्रीवर किंवा वैयक्तिक आयुष्यावर वर्चस्व गाजवण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर स्वतःचं स्वतंत्र अस्तित्व जपणं महत्त्वाचं आहे. स्वतःची उद्दिष्टं, आवडी, आर्थिक निर्णय आणि विश्वासार्ह नाती यांना महत्त्व द्या. प्रत्येक निर्णयासाठी तिची परवानगी घेण्याची किंवा प्रत्येक गोष्टीचं स्पष्टीकरण देण्याची सवय लावून घेऊ नका. अर्थात, नात्यात परस्पर चर्चा आणि सहमती महत्त्वाची असते; पण चर्चा करणं आणि दुसऱ्याच्या नियंत्रणाखाली जगणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. उदाहरणार्थ, “मी तुमचं मत विचारात घेईन, पण अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी माझ्या गरजांचाही विचार करेन,” असं सांगता येईल. जेव्हा तुम्ही स्वतःचे निर्णय जबाबदारीने घेता आणि प्रत्येक वेळी मान्यता मिळवण्याची गरज कमी करता, तेव्हा तुमचं स्वावलंबन मजबूत होतं. यामुळे समोरची व्यक्ती बदलेलच असं नाही; पण तिच्या वागण्यामुळे तुमचं संपूर्ण आयुष्य नियंत्रित होण्याची शक्यता कमी होते.
७. गरज पडल्यास अंतर ठेवा
काही नात्यांमध्ये संवाद, समजूतदारपणा आणि मर्यादा यांचा उपयोग होतो; पण काही ठिकाणी समोरची व्यक्ती वारंवार अपमान करते, धमकावते किंवा तुमच्या भावनिक आणि मानसिक स्वास्थ्यावर परिणाम करते. अशा परिस्थितीत केवळ तिला समजावण्याचा प्रयत्न करत राहणं पुरेसं नसतं. शक्य असल्यास संपर्क मर्यादित करा, आवश्यक तेवढाच संवाद ठेवा आणि विश्वासू व्यक्तींचा आधार घ्या. कामाच्या ठिकाणी त्रास होत असेल, तर घटनांची नोंद ठेवून योग्य वरिष्ठांशी किंवा संबंधित यंत्रणेशी संपर्क साधा. नात्यात भीती, धमकी, आर्थिक नियंत्रण किंवा हिंसा असेल, तर स्वतःच्या सुरक्षिततेला प्रथम प्राधान्य द्या. प्रत्येक नातं टिकवणं ही तुमची एकट्याची जबाबदारी नाही. मानसिक शांतता आणि स्वाभिमान जपण्यासाठी काही नात्यांमध्ये अंतर ठेवणं हाही योग्य पर्याय असू शकतो.
अहंकारी माणसाला स्वतःच्या मुठीत ठेवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्याला आपल्या नियंत्रणाखाली आणण्याचा प्रयत्न करणं नव्हे, तर त्याच्यासमोर स्वतःची मानसिक ताकद, आत्मविश्वास आणि स्पष्ट मर्यादा टिकवून ठेवणं. तुम्ही शांत राहिलात म्हणून तुम्ही कमकुवत ठरत नाही, तुम्ही असहमती व्यक्त केली म्हणून उद्धट ठरत नाही आणि तुम्ही एखाद्या व्यक्तीपासून अंतर ठेवलं म्हणून स्वार्थी ठरत नाही. प्रत्येक व्यक्तीचा स्वभाव बदलणं आपल्या हातात नसतं; पण कोणत्या वागणुकीला आपण प्रतिसाद द्यायचा, कुठे थांबायचं आणि स्वतःचा सन्मान कसा जपायचा, हे आपण शिकू शकतो.
एक गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवा: समोरच्या व्यक्तीला जिंकण्यापेक्षा स्वतःला न हरवणं अधिक महत्त्वाचं आहे. कारण खरा आत्मविश्वास दुसऱ्यावर वर्चस्व गाजवण्यात नसतो, तर दुसऱ्याच्या वागण्यामुळे स्वतःचं अस्तित्व, विचार आणि मानसिक शांतता गमावू न देण्यात असतो.
धन्यवाद.