आपण आयुष्यात अनेक निर्णय घेत असतो. कोणती नोकरी स्वीकारायची, कोणत्या नात्याला महत्त्व द्यायचं, कुठे तडजोड करायची, कोणत्या गोष्टींना नाही म्हणायचं, आयुष्यात पुढे काय करायचं. पण अनेकदा या निर्णयांमध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न आपण स्वतःला विचारत नाही: “माझ्यासाठी खरंच महत्त्वाचं काय आहे?”
हा प्रश्न आपल्या Values शी संबंधित आहे. Values म्हणजे आपल्या आयुष्याला दिशा देणारी मूलभूत तत्त्वे. उदाहरणार्थ, प्रामाणिकपणा, स्वातंत्र्य, सुरक्षितता, कुटुंब, शिकणे, सर्जनशीलता, न्याय, जबाबदारी, प्रेम किंवा इतरांना मदत करणे. मानसशास्त्रज्ञ Shalom Schwartz यांच्या मूल्यांच्या सिद्धांतानुसार, व्यक्तीच्या वर्तनामागे काही मूलभूत प्रेरणा आणि मूल्ये मार्गदर्शक म्हणून काम करतात. वेगवेगळ्या व्यक्तींमध्ये या मूल्यांना दिलेले प्राधान्य वेगळे असू शकते.
Values कशा ओळखायच्या?
आपली Values ओळखण्याचा एक सोपा मार्ग म्हणजे आपल्या महत्त्वाच्या निर्णयांकडे मागे वळून पाहणे.
स्वतःला विचारा:
“मी एखादा कठीण निर्णय घेताना कोणत्या गोष्टीला सर्वाधिक महत्त्व देतो?”
“लोक माझ्याबद्दल काय म्हणतील यापेक्षा मला स्वतःला काय योग्य वाटतं?”
“माझ्याकडे भरपूर पैसा आणि वेळ असता तर मी कोणत्या गोष्टीसाठी तो वापरला असता?”
“कोणत्या गोष्टीवर मी सहज तडजोड करू शकत नाही?”
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने चांगल्या पगाराची नोकरी सोडून कमी पगाराची पण अधिक अर्थपूर्ण नोकरी स्वीकारली, तर कदाचित अर्थपूर्ण काम, स्वातंत्र्य किंवा समाधान ही त्याची महत्त्वाची Values असू शकतात.
कधी कधी आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप राग येतो. त्या रागामागेही एखादी Value असू शकते. उदाहरणार्थ, अन्याय झाल्यावर तीव्र प्रतिक्रिया येत असेल, तर न्याय किंवा समानता तुमच्यासाठी महत्त्वाची असू शकते.
म्हणूनच “मला काय आवडतं?” एवढंच विचारण्यापेक्षा “मला हे का महत्त्वाचं वाटतं?” हा प्रश्न अधिक उपयुक्त ठरतो.
Strengths म्हणजे नेमकं काय?
Strength म्हणजे फक्त “मी कोणत्या कामात चांगला आहे?” एवढंच नाही. मानसशास्त्रातील strengths या संकल्पनेत व्यक्तीच्या अशा सकारात्मक क्षमता आणि गुणांचा विचार केला जातो, ज्यांचा वापर केल्यावर ती व्यक्ती आपले सर्वोत्तम कार्य करू शकते. संशोधनात character strengths चा संबंध well-being, resilience आणि सकारात्मक मानसिक आरोग्याशी आढळतो.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती चांगली ऐकून घेते, दुसऱ्यांच्या भावना पटकन समजते, कठीण परिस्थितीत शांत राहते, नवीन गोष्टी शिकण्याची उत्सुकता ठेवते, समस्या सोडवण्यात चांगली असते किंवा लोकांना एकत्र घेऊन काम करू शकते. हे तिचे संभाव्य strengths असू शकतात.
आपल्या Strengths ओळखण्यासाठी स्वतःला विचारा:
“लोक माझ्याकडे कोणत्या गोष्टीसाठी मदत मागतात?”
“कठीण परिस्थितीत मी कोणता गुण वापरतो?”
“कोणतं काम करताना मला वेळ कसा जातो हे कळत नाही?”
“माझ्या आयुष्यात अशी कोणती परिस्थिती आहे ज्यातून मी इतरांपेक्षा चांगल्या पद्धतीने बाहेर आलो?”
“माझ्याबद्दल इतर लोक वारंवार कोणती सकारात्मक गोष्ट सांगतात?”
या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरं लिहून काढली, तर आपल्या strengths ची एक चांगली सुरुवात होऊ शकते.
एक महत्त्वाची गोष्ट: Strength म्हणजे परिपूर्णता नाही
आपली strength एखाद्या गुणाचा अतिरेक असणे नाही. उदाहरणार्थ, मदत करण्याची क्षमता ही strength असू शकते; पण प्रत्येक वेळी स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवून इतरांनाच मदत करत राहिल्यास त्याचा त्रास होऊ शकतो. Character strengths च्या संशोधनात strengths चा योग्य वापर, कमी वापर आणि अति वापर यातील संतुलन महत्त्वाचे मानले जाते.
म्हणून “माझी strength काय आहे?” यासोबत “ही strength मी कुठे आणि किती वापरावी?” हा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे.
Values आणि Strengths यांचा संबंध
समजा तुमची Value आहे “इतरांना मदत करणे.” पण तुमची Strength आहे “समस्या समजून घेणे आणि योग्य मार्गदर्शन करणे.” मग या दोन्हींचा वापर करून तुम्हाला counselling, teaching, social work किंवा helping profession सारख्या क्षेत्रांमध्ये अधिक समाधान मिळू शकते.
याउलट, जर तुम्हाला स्वातंत्र्य खूप महत्त्वाचं वाटत असेल पण सतत अत्यंत नियंत्रित वातावरणात काम करावं लागत असेल, तर चांगली क्षमता असूनही असमाधान जाणवू शकतं.
म्हणून मानसिक समाधानासाठी फक्त “मी कशात चांगला आहे?” हा प्रश्न पुरेसा नाही. “मी कशाला महत्त्व देतो आणि माझ्या कोणत्या strengths त्याला साथ देतात?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
संशोधनात आपल्या strengths चा जाणीवपूर्वक वापर केल्याचा संबंध कमी stress, अधिक self-esteem, vitality आणि well-being शी आढळला आहे.
स्वतःला समजून घेण्यासाठी एक छोटा प्रयोग
पुढील सात दिवस दररोज रात्री फक्त तीन प्रश्नांची उत्तरं लिहा:
आज कोणत्या क्षणी मला स्वतःबद्दल चांगलं वाटलं?
त्या क्षणी मी कोणता गुण वापरत होतो?
मी त्या वेळी कोणत्या Value नुसार वागलो?
उदाहरणार्थ, “आज एका सहकाऱ्याचं शांतपणे ऐकून घेतलं.”
Strength: Empathy / Listening
Value: Care / Respect
अशा सात दिवसांच्या नोंदींकडे पाहिल्यावर काही patterns दिसू लागतील. ज्या Values आणि Strengths वारंवार दिसतात, त्या तुमच्यासाठी विशेष महत्त्वाच्या असण्याची शक्यता आहे.
स्वतःला ओळखणं म्हणजे स्वतःमध्ये दोष शोधत बसणं नाही. आपण कोण आहोत, आपल्यासाठी काय महत्त्वाचं आहे आणि आपल्यामध्ये आधीपासून कोणत्या क्षमता आहेत हे समजून घेणं म्हणजे self-awareness.
आणि स्वतःची Values आणि Strengths स्पष्ट झाल्या की निर्णय घेताना बाहेरच्या लोकांच्या अपेक्षांपेक्षा आपल्या स्वतःच्या दिशेवर विश्वास ठेवणं थोडं सोपं होतं.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा:
“स्वतःची ओळख एका दिवसात होत नाही. ती आपल्या निर्णयांमध्ये, भावनांमध्ये, नात्यांमध्ये आणि आपण पुन्हा पुन्हा निवडत असलेल्या गोष्टींमध्ये हळूहळू दिसत जाते.”
धन्यवाद.