आपल्या आयुष्यात कामांची कमतरता नसते. नोकरी, व्यवसाय, कुटुंब, पैसा, आरोग्य, नाती, सोशल मीडिया, फोन, भविष्यातील चिंता आणि स्वतःची अनेक स्वप्नं या सगळ्यांमध्ये मन सतत काही ना काही करत असतं.
पण एक महत्त्वाचा प्रश्न आपण स्वतःला क्वचितच विचारतो: “यापैकी खरंच महत्त्वाचं काय आहे?” कारण व्यस्त असणं आणि योग्य गोष्टीवर काम करणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
मानसशास्त्रातील लक्षावरील संशोधन सांगते की आपली मानसिक क्षमता अमर्यादित नाही. आपण एका क्षणी प्रत्येक गोष्टीकडे समान लक्ष देऊ शकत नाही. त्यामुळे काय निवडायचं आणि काय बाजूला ठेवायचं, हीच फोकसची पहिली पायरी आहे.
महत्त्वाचं ओळखण्यासाठी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा: “हे काम माझ्या आयुष्यातील मोठ्या उद्दिष्टाशी संबंधित आहे का?”, “हे काम न केल्याचा परिणाम पुढे मोठा होणार आहे का?” आणि “हे काम खरंच माझी जबाबदारी आहे का?”
एखादी गोष्ट तातडीची वाटते म्हणून ती महत्त्वाची असेलच असं नाही. उदाहरणार्थ, सतत येणारे मेसेज, सोशल मीडिया नोटिफिकेशन किंवा इतरांची छोटी-मोठी कामं आपलं लक्ष लगेच खेचतात. पण त्यांचा आपल्या दीर्घकालीन उद्दिष्टांशी संबंध असेलच असं नाही. त्यामुळे तातडी आणि महत्त्व यामध्ये फरक करायला शिकणं आवश्यक आहे.
आपण अनेकदा एकाच वेळी अनेक कामं करण्याचा प्रयत्न करतो. आपल्याला वाटतं की आपण “मल्टीटास्किंग” करत आहोत. प्रत्यक्षात मन वारंवार एका कामातून दुसऱ्या कामाकडे लक्ष बदलत असतं.
या task-switching मुळे वेळ, मानसिक ऊर्जा आणि अचूकता कमी होऊ शकते. अमेरिकन Psychological Association च्या माहितीनुसार, वारंवार काम बदलल्याने लहान-लहान switching costs एकत्र येऊन उत्पादकतेवर मोठा परिणाम होऊ शकतो.
त्यामुळे एकावेळी एक महत्त्वाचं काम ही साधी सवय फोकस टिकवण्यासाठी खूप उपयोगी ठरते.
विशेष म्हणजे, संशोधन असंही दाखवतं की आपल्या मनात एकाच वेळी जितकी अधिक उद्दिष्टं सक्रिय असतात, तितकं आपण कामांमध्ये अधिक switching करतो.
उलट एखाद्या एका उद्दिष्टाला इतरांपेक्षा जास्त महत्त्व दिलं आणि त्याच्याशी बांधिलकी वाढवली, तर multitasking कमी होऊ शकतं. म्हणून “मला सगळं करायचं आहे” या विचाराऐवजी “सध्या मला सर्वात आधी काय करायचं आहे?” हा प्रश्न अधिक प्रभावी आहे.
फोकस टिकवण्यासाठी फक्त इच्छा पुरेशी नसते. परिसरही बदलावा लागतो. फोन समोर ठेवून, सतत नोटिफिकेशन सुरू ठेवून आणि मध्येच सोशल मीडिया पाहत बसून खोलवर लक्ष केंद्रित करणं कठीण आहे.
त्यामुळे महत्त्वाचं काम करताना फोन silent किंवा दूर ठेवणे, अनावश्यक tabs बंद करणे, ठरावीक वेळ इतरांना उपलब्ध नसणे आणि कामासाठी शांत जागा निवडणे यासारख्या छोट्या गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात. लक्षावरील संशोधनात बाह्य उत्तेजना आणि तंत्रज्ञानामुळे होणाऱ्या व्यत्ययांचा विचार महत्त्वाचा मानला जातो.
आणखी एक प्रभावी पद्धत म्हणजे “कधी आणि कसं करायचं” हे आधीच ठरवणं. उदाहरणार्थ, “मला पुस्तक वाचायचं आहे” हे एक सामान्य उद्दिष्ट आहे. त्याऐवजी “रात्री ९ वाजता, मोबाईल बाजूला ठेवून मी २० मिनिटं पुस्तक वाचेन” असं ठरवलं तर कृती अधिक स्पष्ट होते.
मानसशास्त्रात याला implementation intention म्हणतात. मोठ्या प्रमाणातील संशोधनात “जर ही परिस्थिती आली, तर मी हे करेन” अशा प्रकारच्या योजनांनी उद्दिष्ट साध्य करण्यास मदत होत असल्याचं आढळलं आहे.
फोकस म्हणजे सतत तासन्तास एका कामाकडे बघत बसणं नाही. फोकस म्हणजे लक्ष विचलित झाल्यावर ते पुन्हा योग्य ठिकाणी आणण्याची क्षमता. काम करताना मन दुसरीकडे जाणं स्वाभाविक आहे.
प्रश्न असा नाही की “माझं लक्ष का विचलित झालं?” प्रश्न असा आहे की “मला ते पुन्हा कुठे आणायचं आहे?” म्हणून स्वतःवर राग न करता पुन्हा कामाकडे परतणं ही फोकसची खरी प्रॅक्टिस आहे. दीर्घ कामाला छोट्या भागांमध्ये विभागणं आणि मध्ये छोटा विराम घेणंही लक्ष टिकवण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतं.
दररोज सकाळी किंवा आदल्या रात्री फक्त तीन महत्त्वाच्या गोष्टी लिहा. त्यातील पहिली गोष्ट कोणती, हे ठरवा. दिवस संपताना स्वतःला विचारा, “आज मी खरंच महत्त्वाच्या गोष्टीसाठी वेळ दिला का?”
जर उत्तर नाही असेल, तर स्वतःला दोष देण्याऐवजी उद्याची प्राथमिकता पुन्हा ठरवा. कारण फोकस ही एकदाच मिळणारी मानसिक अवस्था नाही. ती रोजच्या छोट्या निर्णयांमधून तयार होणारी सवय आहे.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा: आपण ज्याला आपलं लक्ष देतो, त्यालाच आपल्या आयुष्यात जागा मिळते. त्यामुळे प्रत्येक गोष्ट महत्त्वाची बनवण्याचा प्रयत्न करू नका.
काही गोष्टी सोडाव्या लागतील, काही गोष्टींना “नाही” म्हणावं लागेल आणि काही गोष्टी थांबवाव्या लागतील. जे खरंच महत्त्वाचं आहे ते ओळखा, त्यासाठी ठरावीक वेळ राखून ठेवा, विचलन कमी करा आणि मन भरकटलं की पुन्हा त्याच दिशेने आणा.
आयुष्य बदलण्यासाठी नेहमी अधिक गोष्टी करण्याची गरज नसते; कधी कधी योग्य गोष्टीवर अधिक लक्ष देणं पुरेसं असतं.
धन्यवाद.