आपण एखाद्या व्यक्तीला पहिल्यांदा भेटतो तेव्हा तिचं बोलणं, वागणं आणि व्यक्तिमत्त्व आपल्याला चांगलं वाटू शकतं. पण प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात काय चाललं आहे, हे बाहेरून लगेच समजत नाही.
काही लोक अत्यंत गोड बोलतात, आत्मविश्वासाने वागतात आणि सुरुवातीला आपल्याला खूप जवळचे वाटतात. मात्र काही परिस्थितींमध्ये त्यांच्या वर्तनातून स्वार्थीपणा, भावनिक थंडपणा किंवा इतरांना नियंत्रित करण्याची प्रवृत्ती दिसू शकते.
मानसशास्त्रात अशा काही व्यक्तिमत्त्व गुणांचा अभ्यास Dark Triad या संकल्पनेत केला जातो. त्यामध्ये नार्सिसिझम, मॅकियाव्हेलियनिझम आणि सायकोपॅथी या तीन परस्पर संबंधित पण वेगवेगळ्या प्रवृत्तींचा समावेश होतो.
पण एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या: एखाद्या व्यक्तीत यापैकी एखादे लक्षण दिसले म्हणून त्या व्यक्तीला मानसिक विकार आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. मानसिक निदानासाठी दीर्घकाळ टिकणारे, व्यापक आणि व्यक्तीच्या जीवनावर परिणाम करणारे नमुने व्यावसायिक मूल्यांकनातून तपासावे लागतात.
१. सतत स्वतःला मोठं समजणं आणि इतरांना कमी लेखणं
पहिलं लक्षण म्हणजे अतिशय वाढलेली आत्ममहत्त्वाची भावना.
अशा व्यक्तीला सतत प्रशंसा, कौतुक आणि विशेष वागणूक हवी असू शकते. स्वतःच्या यशाचं मोठं प्रदर्शन करणे आणि दुसऱ्यांच्या यशाकडे कमीपणाने पाहणे ही काही संभाव्य चिन्हे असू शकतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला तुम्ही तुमच्या यशाबद्दल सांगितलं आणि ती व्यक्ती लगेच स्वतःचं यश तुमच्यापेक्षा मोठं असल्याचं सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करू लागली, तर हा एक वर्तनात्मक संकेत असू शकतो.
पण इथे सावध राहणं गरजेचं आहे. आत्मविश्वास आणि नार्सिसिस्टिक प्रवृत्ती एकच गोष्ट नाही. प्रत्येकाला स्वतःचा अभिमान असू शकतो.
खरा प्रश्न असा आहे:
ही व्यक्ती स्वतःला चांगलं समजते का, की स्वतःला मोठं दाखवण्यासाठी सतत इतरांना कमी करते?
ही दोन्ही गोष्टी वेगळ्या आहेत.
२. लोकांना आपल्या फायद्यासाठी वापरण्याची प्रवृत्ती
दुसरं महत्त्वाचं लक्षण म्हणजे मनुष्याला व्यक्ती म्हणून न पाहता साधन म्हणून पाहणे.
मॅकियाव्हेलियनिझम या व्यक्तिमत्त्व गुणामध्ये स्वार्थ, रणनीती, संशय आणि इतरांना आपल्या फायद्यासाठी नियंत्रित करण्याची प्रवृत्ती आढळू शकते. संशोधनात हा गुण इतरांना manipulate करण्याशी आणि स्वतःचा फायदा मिळवण्याशी जोडला गेला आहे.
अशा व्यक्तीच्या वर्तनात काही गोष्टी वारंवार दिसू शकतात:
- तुमच्याकडून काम असेल तेव्हा खूप जवळीक दाखवणे.
- काम झाल्यानंतर अचानक दुर्लक्ष करणे.
- अपराधीपणाची भावना निर्माण करून तुमच्याकडून काही करून घेणे.
- तुमच्या कमकुवत गोष्टींचा स्वतःच्या फायद्यासाठी वापर करणे.
- परिस्थितीनुसार आपलं बोलणं बदलणे.
- स्वतःची चूक दुसऱ्याच्या माथी मारणे.
एक प्रसंग पुरेसा नसतो. वारंवार दिसणारा वर्तनाचा नमुना महत्त्वाचा असतो.
३. दुसऱ्यांच्या वेदनेबद्दल सहानुभूती किंवा पश्चात्ताप कमी असणे
तिसरं आणि अधिक गंभीर वाटणारं लक्षण म्हणजे इतरांच्या भावनांबद्दल असंवेदनशीलता.
सायकोपॅथीशी संबंधित संशोधनात कमी सहानुभूती, पश्चात्तापाचा अभाव, impulsivity आणि असामाजिक वर्तन यांसारख्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केला जातो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने तुमच्याशी चुकीचं वागल्यानंतर तुम्हाला त्याचा त्रास झाला हे स्पष्टपणे सांगितलं, तरी ती व्यक्ती:
“त्यात एवढं काय झालं?”
“तूच जास्त विचार करतोस.”
“माझ्यामुळे तुला वाईट वाटलं असेल तर ती तुझी समस्या आहे.”
असं वारंवार म्हणत असेल, तर तिच्या भावनिक प्रतिसादाकडे लक्ष देणं आवश्यक आहे.
विशेषतः चूक मान्य न करणे, माफी न मागणे आणि पुन्हा पुन्हा त्याच प्रकारे इतरांना दुखावणे हा अधिक महत्त्वाचा संकेत असू शकतो.
मग अशा व्यक्तींना ओळखायचं कसं?
फक्त त्यांच्या गोड बोलण्यावर विश्वास ठेवू नका.
त्यांचं वर्तन तीन परिस्थितींमध्ये निरीक्षण करा:
१. त्यांना तुमच्याकडून काही फायदा नसताना ते तुमच्याशी कसे वागतात?
खरी व्यक्तिमत्त्वाची झलक अनेकदा इथे दिसते.
२. त्यांचं म्हणणं तुम्ही मान्य केलं नाही तर ते कसे प्रतिक्रिया देतात?
मतभेद सहन करता येत नाहीत का? राग, अपराधीपणा किंवा भावनिक दबाव निर्माण केला जातो का?
३. ते कमजोर किंवा त्यांच्या फायद्याचे नसलेल्या लोकांशी कसे वागतात?
एखादी व्यक्ती तुमच्याशी खूप चांगली वागते म्हणून ती प्रत्येकाशी चांगली असेलच असं नाही.
एक महत्त्वाचा गैरसमज
सोशल मीडियावर “नार्सिसिस्ट”, “सायकोपॅथ” किंवा “मॅनिप्युलेटर” हे शब्द सहज वापरले जातात. पण मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून प्रत्येक स्वार्थी, रागीट किंवा खोटं बोलणाऱ्या व्यक्तीला अशा नावाने लेबल करणं योग्य नाही.
Dark Triad मधील गुण एकमेकांशी संबंधित असले तरी ते पूर्णपणे समान नाहीत. संशोधनातही या संकल्पनांच्या मर्यादा आणि मोजमापाबाबत चर्चा आहे.
म्हणून एक-दोन घटनांपेक्षा दीर्घकाळातील वर्तनाचा नमुना पाहा.
स्वतःचं संरक्षण कसं कराल?
जर एखाद्या व्यक्तीच्या वर्तनामुळे तुम्हाला वारंवार अस्वस्थ, नियंत्रित, कमीपणाचं किंवा मानसिकदृष्ट्या थकलेलं वाटत असेल तर स्वतःला काही प्रश्न विचारा:
“मी या व्यक्तीसोबत सुरक्षित आणि आदराने वागवलं जातंय का?”
“माझ्या मर्यादांचा आदर केला जातोय का?”
“माझ्या भावनांना सतत चुकीचं ठरवलं जातंय का?”
आणि सर्वात महत्त्वाचं:
“या नात्यात मी सतत स्वतःलाच दोष देत तर नाही ना?”
गरज असेल तर स्पष्ट boundaries ठेवा, वैयक्तिक माहिती मर्यादित ठेवा आणि विश्वासू व्यक्तीशी परिस्थितीबद्दल बोला.
शेवटी, मानसशास्त्राचा उद्देश लोकांना “चांगले” किंवा “वाईट” ठरवणे नाही. वर्तन समजून घेणे आणि स्वतःची मानसिक सुरक्षितता जपणे हा त्यामागचा खरा उद्देश आहे.
एखाद्या व्यक्तीमध्ये काही “भयानक” गुण दिसले म्हणून घाबरण्यापेक्षा तिच्या सततच्या वर्तनाचा नमुना, तुमच्या सीमांचा आदर आणि त्या नात्याचा तुमच्यावर होणारा परिणाम याकडे लक्ष द्या.
कारण माणसाची खरी ओळख त्याच्या गोड शब्दांपेक्षा, सत्ता त्याच्या हातात असताना तो इतरांशी कसा वागतो यातून अधिक स्पष्ट होते.
धन्यवाद.