आयुष्यात काही घटना अशा असतात ज्या आपण कितीही प्रयत्न केला तरी मनातून जात नाहीत. अपघात, जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू, नात्यात झालेला विश्वासघात, अपमान, आर्थिक नुकसान, नोकरी जाणे किंवा एखादा अत्यंत त्रासदायक अनुभव… घटना संपलेली असते, पण तिच्या आठवणी मनात पुन्हा पुन्हा येत राहतात.
कधी एखाद्या ठिकाणी गेल्यावर ती घटना आठवते, कधी एखादं गाणं ऐकून, तर कधी कोणीतरी एखादा शब्द बोलल्यावर मन पुन्हा त्याच प्रसंगात पोहोचतं.
मग प्रश्न पडतो, “ही घटना मी विसरू कशी?”
सगळ्यात आधी एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्या.
दुर्दैवी घटना पूर्णपणे विसरणे हे नेहमीच शक्य किंवा आवश्यक नसते. उद्देश आठवण पुसून टाकणे नसून, त्या आठवणीमुळे होणारा त्रास कमी करणे हा असतो.
१. स्वतःला “विसरायलाच हवं” असा आग्रह करू नका
एखादी आठवण जबरदस्तीने मनातून काढण्याचा प्रयत्न केला तर कधी कधी ती आणखी ठळक होऊ शकते.
उदा. “मला त्या घटनेचा विचार करायचाच नाही” असं आपण स्वतःला सांगतो. पण मग मन वारंवार तपासत राहतं, “मी त्या घटनेचा विचार तर करत नाही ना?”
त्यामुळे विचार अधिक जाणवू शकतो.
त्याऐवजी स्वतःला सांगा:
“हो, ही घटना माझ्यासोबत घडली आहे. मला ती आठवते आहे. पण मला आयुष्यभर तिच्यामध्ये अडकून राहायचं नाही.”
ही स्वीकाराची सुरुवात आहे.
२. स्वतःच्या भावनांना जागा द्या
दुःख, राग, भीती, अपराधीपणा किंवा असहाय्यपणा यापैकी कोणतीही भावना आली तर लगेच ती दाबण्याची गरज नाही.
रडू येत असेल तर रडा. विश्वासू व्यक्तीशी बोला. डायरीत लिहा.
भावना व्यक्त करणे म्हणजे कमजोर होणे नाही.
आपल्या अनुभवाला शब्द देणे अनेकदा मनाला तो अनुभव समजून घेण्यास मदत करते.
३. “हे माझ्याबरोबर का घडलं?” या प्रश्नातून बाहेर या
दुर्दैवी घटना घडल्यानंतर मन सतत कारण शोधत राहते.
“मी तिथे गेलोच का?”
“मी असं केलं नसतं तर?”
“माझीच चूक होती का?”
काही प्रश्नांची उत्तरं मिळू शकतात. पण काही घटनांना समाधानकारक उत्तर नसते.
अशा वेळी प्रश्न बदला.
“हे माझ्याबरोबर का घडलं?” ऐवजी “आता यानंतर मला स्वतःची काळजी कशी घ्यायची?”
हा बदल छोटा वाटतो, पण लक्ष भूतकाळातून वर्तमानाकडे आणतो.
४. आठवण आली तर तिच्याशी संघर्ष करू नका
आठवण अचानक आली तर स्वतःला घाबरवू नका.
एक दीर्घ श्वास घ्या आणि स्वतःला सांगा:
“ही एक आठवण आहे. घटना सध्या घडत नाहीये. मी आत्ता सुरक्षित आहे.”
नंतर आजूबाजूला पाहा. तुम्ही कुठे आहात, आज कोणता दिवस आहे, तुमच्या आसपास काय दिसत आहे हे जाणून घ्या.
यामुळे मनाला वर्तमान क्षणाची जाणीव होण्यास मदत होते.
५. शरीराची काळजी घ्या
दुःखद किंवा धक्कादायक अनुभवाचा परिणाम फक्त मनावर होत नाही. शरीरावरही होतो.
झोप बिघडणे, थकवा, शरीरात ताण जाणवणे, भूक कमी होणे किंवा चिडचिड वाढणे असे बदल होऊ शकतात.
म्हणून शक्य तितकी नियमित झोप, पौष्टिक आहार, थोडा व्यायाम आणि पुरेशी विश्रांती याकडे लक्ष द्या.
दररोज 20-30 मिनिटे चालणेही मन आणि शरीरासाठी उपयोगी ठरू शकते.
६. स्वतःला एकटे करू नका
दुःख झाल्यानंतर अनेक लोक लोकांपासून दूर जाऊ लागतात.
काही काळ एकटं राहण्याची गरज असू शकते. पण दीर्घकाळ स्वतःला पूर्णपणे वेगळं करून घेणं मनासाठी अधिक कठीण ठरू शकतं.
एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी बोला.
तुम्हाला सल्ला नको असेल तर स्पष्ट सांगा:
“मला आत्ता उपाय नको आहेत. फक्त तू माझं ऐकून घे.”
कधी कधी ऐकून घेणारी व्यक्ती हीच मोठी मदत असते.
७. स्वतःला दोष देणे कमी करा
दुर्दैवी घटना झाल्यानंतर “माझ्यामुळे हे झालं” असा विचार मनात येऊ शकतो.
पण प्रत्येक घटनेसाठी आपण जबाबदार असतोच असं नाही.
स्वतःला विचारा:
“हीच घटना माझ्या एखाद्या जवळच्या व्यक्तीसोबत घडली असती, तर मी तिला दोष दिला असता का?”
जर उत्तर “नाही” असेल, तर स्वतःशीही तितक्याच करुणेने वागण्याचा प्रयत्न करा.
८. आयुष्य पुन्हा छोट्या गोष्टींमध्ये आणा
दुर्दैवी घटनेनंतर संपूर्ण आयुष्य बदलल्यासारखं वाटू शकतं.
अशा वेळी मोठे निर्णय घेण्यापेक्षा छोट्या गोष्टी पुन्हा सुरू करा.
वेळेवर उठणे, आंघोळ करणे, आवडतं संगीत ऐकणे, घराबाहेर थोडं फिरणे, कामावर लक्ष देणे, मित्राला फोन करणे…
या छोट्या गोष्टी मनाला संदेश देतात:
“माझं आयुष्य अजूनही पुढे चालू आहे.”
९. आठवणीला नवीन अर्थ देण्याचा प्रयत्न करा
घटना बदलता येत नाही. पण त्या घटनेकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन हळूहळू बदलू शकतो.
उदा. “त्या घटनेने माझं आयुष्य संपवलं” याऐवजी,
“त्या घटनेने मला खूप दुखावलं, पण मी त्यातून हळूहळू सावरत आहे.”
असा विचार वास्तव नाकारत नाही. तो आपल्या क्षमतेचीही जाणीव करून देतो.
१०. वेळेला वेळ द्या
सावरण्याला ठराविक टाइमलाइन नसते.
काही लोक काही आठवड्यांत थोडे स्थिर होतात. काहींना काही महिने लागतात. एखाद्या विशिष्ट घटनेचा परिणाम त्याहूनही जास्त काळ राहू शकतो.
म्हणून स्वतःची तुलना दुसऱ्याशी करू नका.
“तो पुढे गेला, मग मी अजून का नाही?”
हा प्रश्न स्वतःवर आणखी दबाव निर्माण करतो.
तुमची सावरण्याची प्रक्रिया तुमची आहे.
कधी मानसशास्त्रज्ञांची मदत घ्यावी?
दुर्दैवी घटनेनंतर काही काळ त्रास होणे सामान्य असू शकते. पण जर आठवणी सतत त्रास देत असतील, झोप गंभीरपणे बिघडली असेल, सतत भीती किंवा अस्वस्थता वाटत असेल, दैनंदिन कामांवर परिणाम होत असेल, लोकांपासून पूर्णपणे दूर राहण्याची इच्छा होत असेल किंवा घटना वारंवार स्वप्नात येत असेल, तर मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेणे योग्य ठरते.
विशेषतः आघातजन्य अनुभवांमध्ये Trauma-focused psychotherapy सारख्या उपचारपद्धती प्रभावी ठरू शकतात.
मदत घेण्यासाठी परिस्थिती “खूप गंभीर” होण्याची वाट पाहण्याची गरज नाही.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट…
दुर्दैवी घटना विसरणे म्हणजे ती कधीच आठवणार नाही अशी अवस्था नव्हे.
खरं सावरणं म्हणजे एक दिवस अशी अवस्था येणे की,
“हो, ते माझ्यासोबत घडलं होतं. मला त्याची आठवण येते. पण आता ती आठवण माझं संपूर्ण आयुष्य ठरवत नाही.”
भूतकाळ बदलता येत नाही.
पण आज आपण स्वतःशी कसं वागायचं, पुढचं पाऊल काय घ्यायचं आणि आयुष्य पुन्हा कसं उभं करायचं, हे हळूहळू आपल्या हातात येऊ शकतं.
आठवण पुसायची नसते.
आठवणीसोबत जगायला शिकायचं असतं.
आणि पुन्हा एकदा स्वतःचं आयुष्य जगायला सुरुवात करायची असते.
धन्यवाद.