आपल्या आयुष्यात अनेकदा अशा व्यक्ती भेटतात, ज्यांच्याशी बोलताना साध्या विषयाचेही मोठ्या वादात रूपांतर होते. आपण एखादी गोष्ट समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करतो, पण समोरची व्यक्ती आपले म्हणणे ऐकून घेण्याऐवजी स्वतःचेच म्हणणे खरे ठरवण्याचा प्रयत्न करते.
मग आवाज वाढतो, शब्द कठोर होतात आणि काही वेळाने आपण नेमके कशावरून वाद घालत होतो, हेही विसरून जातो. अशा वेळी मन अस्वस्थ होते, कामात लक्ष लागत नाही आणि घडलेला संवाद पुन्हा पुन्हा आठवत राहतो. विशेष म्हणजे, ज्या व्यक्तीशी वाद झाला आहे, ती व्यक्ती कदाचित काही वेळात सर्व विसरूनही गेलेली असते; पण आपण मात्र त्या प्रसंगाचा मानसिक ताण घेऊन बसतो.
म्हणूनच प्रत्येक वाद जिंकण्यापेक्षा कोणत्या वादात सहभागी व्हायचे आणि कोणत्या वादातून शांतपणे बाहेर पडायचे, हे शिकणे अधिक महत्त्वाचे आहे. शांत राहणे म्हणजे घाबरणे नव्हे किंवा आपली बाजू चुकीची आहे हे मान्य करणेही नव्हे. उलट, आपल्या भावना आणि कृती यांवर नियंत्रण ठेवून योग्य निर्णय घेण्याची ती एक महत्त्वाची मानसिक क्षमता आहे.
१. वाद सुरू झाल्यावर लगेच प्रतिक्रिया देऊ नका
जेव्हा कोणी आपल्याशी मोठ्या आवाजात बोलते, आपल्यावर आरोप करते किंवा आपले म्हणणे चुकीचे ठरवते, तेव्हा मनात राग निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. त्या क्षणी आपल्याला स्वतःची बाजू सिद्ध करावीशी वाटते. आपणही मोठ्या आवाजात बोलू लागतो आणि परिस्थिती अधिक बिघडते. यामागे आपल्या भावनिक प्रतिक्रियेचा मोठा वाटा असतो. रागाच्या भरात आपण समोरच्या व्यक्तीच्या शब्दांवर लक्ष केंद्रित करतो, पण आपल्या शब्दांचा आणि कृतीचा परिणाम काय होईल, याचा पुरेसा विचार करत नाही.
अशा वेळी काही क्षण थांबणे, हळूहळू श्वास घेणे आणि स्वतःला विचारणे उपयोगी ठरते की, ‘मी आता जे बोलणार आहे, त्यामुळे परिस्थिती सुधारेल की आणखी बिघडेल?’ हा छोटासा विराम आपल्याला भावनेच्या भरात कृती करण्याऐवजी विचारपूर्वक प्रतिसाद देण्यास मदत करू शकतो. प्रत्येक गोष्टीला ताबडतोब उत्तर देणे आवश्यक नसते. कधी कधी शांत राहून योग्य वेळेची वाट पाहणे हाच सर्वांत समजूतदार निर्णय असतो.
२. प्रत्येक व्यक्तीला आपले म्हणणे पटवून देण्याचा प्रयत्न करू नका
आपल्याला अनेकदा असे वाटते की आपण योग्य पद्धतीने समजावून सांगितले, तर समोरची व्यक्ती नक्कीच आपले म्हणणे स्वीकारेल. पण प्रत्यक्षात प्रत्येक व्यक्तीचा अनुभव, विचार करण्याची पद्धत आणि भावनिक अवस्था वेगवेगळी असते. काही व्यक्ती संवादातून समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात, तर काही व्यक्ती आपले मत बदलण्यास तयार नसतात. अशा परिस्थितीत आपण कितीही युक्तिवाद केला, तरी समोरची व्यक्ती आपल्याशी सहमत होईलच असे नाही.
म्हणून आपले म्हणणे शांतपणे एकदा किंवा आवश्यक असल्यास दोनदा स्पष्ट करा. त्यानंतरही समोरची व्यक्ती ऐकून घेण्यास तयार नसेल, तर प्रत्येक मुद्द्यावर स्पष्टीकरण देत बसू नका. आपले मत वेगळे असू शकते, हे स्वीकारा. संशोधनात असे आढळले आहे की, मतभेदांच्या वेळी समोरच्या व्यक्तीचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकणे आणि तिची भूमिका समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे यामुळे बचावात्मक प्रतिक्रिया कमी होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक वाद संवादाने सुटेलच. काही प्रसंगी संवाद थांबवणेही आवश्यक असते.
३. समोरच्या व्यक्तीच्या रागाला आपल्या मनःशांतीवर ताबा मिळवू देऊ नका
समोरची व्यक्ती रागावली आहे म्हणून आपणही रागावलेच पाहिजे, असा कोणताही नियम नाही. एखादी व्यक्ती चिडून बोलत असेल, तर तिच्या भावनेला प्रतिसाद देताना आपण आपली भावनिक अवस्था स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करू शकतो. समोरच्या व्यक्तीचा राग हा तिच्या भावना व्यक्त करण्याचा मार्ग असू शकतो; मात्र तिच्या प्रत्येक प्रतिक्रियेची जबाबदारी आपली नसते.
उदाहरणार्थ, घरात किंवा कामाच्या ठिकाणी एखादी व्यक्ती आपल्यावर विनाकारण चिडली, तर आपणही तिच्यावर ओरडण्याऐवजी शांतपणे म्हणू शकतो, “तुम्हाला या गोष्टीचा राग आला आहे, हे मला समजते. पण आपण शांतपणे बोललो तर मला तुमचे म्हणणे अधिक चांगल्या प्रकारे समजेल.” या वाक्यात समोरच्या व्यक्तीच्या भावनेची दखल घेतली जाते, पण तिच्या रागापुढे स्वतःचा स्वाभिमानही सोडला जात नाही.
लक्षात ठेवा, शांत राहणे म्हणजे समोरच्या व्यक्तीचे वर्तन योग्य ठरवणे नव्हे. त्याचा अर्थ स्वतःच्या वर्तनाची जबाबदारी स्वतः घेणे असा आहे.
४. वाद वाढत असेल, तर संवादाला मर्यादा घाला
काही वादांमध्ये एकच मुद्दा पुन्हा पुन्हा मांडला जातो. समोरची व्यक्ती जुने विषय काढते, वैयक्तिक टीका करते किंवा संभाषणाला वेगळे वळण देते. अशा वेळी मूळ प्रश्न सुटण्याऐवजी दोघांचाही मानसिक थकवा वाढतो. प्रत्येक वेळी संवाद सुरू ठेवणे हेच समस्येचे समाधान नसते.
अशा परिस्थितीत स्वतःसाठी एक मर्यादा निश्चित करा. उदाहरणार्थ, “आपण या विषयावर चर्चा करू शकतो, पण एकमेकांचा अपमान करून नाही,” किंवा “आत्ता आपण दोघेही अस्वस्थ आहोत. थोड्या वेळाने शांतपणे बोलूया.” अशा प्रकारे संवाद थांबवणे म्हणजे समस्येकडे दुर्लक्ष करणे नव्हे. योग्य वेळ आणि योग्य मानसिक अवस्था निवडणे हा त्यामागचा उद्देश असतो.
नात्यांमधील संघर्षासंबंधीच्या संशोधनातूनही असे दिसते की संवादाची पद्धत आणि परिस्थिती यांचा संघर्षाच्या परिणामांवर प्रभाव पडतो. काही महत्त्वाच्या समस्यांवर स्पष्टपणे बोलणे गरजेचे असते, तर काही प्रसंगी सहकार्यपूर्ण आणि कमी आक्रमक संवाद अधिक उपयुक्त ठरतो.
५. प्रत्येक टीकेला वैयक्तिक अपमान समजू नका
एखाद्याने आपल्याशी असहमती व्यक्त केली किंवा आपल्या कामातील चूक दाखवून दिली, तर आपण लगेच बचावात्मक होतो. कधी कधी साध्या सूचनेचेही आपल्याला अपमानासारखे वाटते. त्यानंतर आपण मूळ विषय सोडून आपली प्रतिष्ठा सिद्ध करण्यासाठी वाद घालू लागतो.
अशा वेळी स्वतःला विचारा, “समोरची व्यक्ती जे सांगत आहे, त्यात काही तथ्य आहे का?” तिचे बोलणे योग्य असेल, तर ते स्वीकारण्यात कमीपणा नाही. बोलण्याची पद्धत चुकीची असेल, तर मुद्दा योग्य असला तरी अपमानास्पद वर्तन स्वीकारण्याची गरज नाही. उदाहरणार्थ, “तुम्ही सांगितलेल्या मुद्द्याचा मी विचार करेन. मात्र माझ्याशी आदराने बोलले गेले, तर संवाद अधिक चांगला होईल,” असे आपण म्हणू शकतो.
प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज वाटणे मानसिकदृष्ट्या थकवणारे ठरू शकते. आपली किंमत इतर प्रत्येक व्यक्तीच्या मतावर अवलंबून नसते. ही जाणीव जितकी स्पष्ट होईल, तितके अनावश्यक वाद टाळणे सोपे जाईल.
६. गरज पडल्यास तिथून निघून जा
काही वेळा समोरची व्यक्ती ऐकण्याच्या मनःस्थितीत नसते. आपण शांतपणे बोलण्याचा प्रयत्न करूनही ती ओरडत राहते, धमकावते किंवा वारंवार अपमान करते. अशा वेळी तिथे थांबून तिला समजावण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक नाही. स्वतःला त्या परिस्थितीतून दूर करणे हा योग्य पर्याय असू शकतो.
आपण असे म्हणू शकतो, “आत्ता हा संवाद योग्य दिशेने जात नाही. मी इथेच थांबतो. आपण नंतर बोलू.” त्यानंतर पुन्हा पुन्हा मागे वळून स्पष्टीकरण देत राहू नका. प्रत्येक वेळी शेवटचे वाक्य आपलेच असले पाहिजे, ही गरज सोडून द्या. काही गोष्टींचे उत्तर वेळ देतो, तर काही गोष्टींचे उत्तर देण्याची गरजच नसते.
मात्र वादातून बाहेर पडणे आणि प्रत्येक कठीण संभाषण टाळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. महत्त्वाच्या नात्यांमध्ये, कामाच्या ठिकाणी किंवा कुटुंबात एखादी समस्या वारंवार उद्भवत असेल, तर परिस्थिती शांत झाल्यानंतर त्यावर चर्चा करणे गरजेचे आहे. आणि जर समोरची व्यक्ती हिंसक होत असेल किंवा धमकी देत असेल, तर संवादापेक्षा स्वतःची सुरक्षितता महत्त्वाची आहे.
७. वाद संपल्यानंतर मनात तोच प्रसंग पुन्हा पुन्हा आणू नका
अनेकदा वाद प्रत्यक्षात संपलेला असतो, पण तो आपल्या मनात सुरूच राहतो. ‘मी असे उत्तर द्यायला हवे होते’, ‘त्याने माझ्याशी असे बोलायलाच नको होते’, ‘आता इतर लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतील?’ अशा विचारांमध्ये आपण बराच वेळ घालवतो. यामुळे मनाची ऊर्जा खर्च होते आणि वर्तमानातील कामांवर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होऊ शकते.
अशा वेळी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा. पहिला, या प्रसंगातून मला काय शिकायला मिळाले? दुसरा, माझ्या नियंत्रणात असलेली कोणती गोष्ट मी बदलू शकतो? तिसरा, आता पुढे जाण्यासाठी मला काय करणे आवश्यक आहे? या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यानंतर पुन्हा पुन्हा त्याच प्रसंगाचे विश्लेषण करण्याऐवजी आपल्या दैनंदिन कामांकडे लक्ष वळवा. गरज असल्यास थोडे चालणे, शांतपणे श्वास घेणे, जवळच्या विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे किंवा आपले विचार लिहून काढणे उपयोगी ठरू शकते.
एखादा प्रसंग मनातून लगेच निघून गेला नाही, तरी स्वतःला दोष देऊ नका. मनाला शांत होण्यासाठी वेळ लागू शकतो. महत्त्वाचे म्हणजे त्या आठवणींना आपल्या संपूर्ण दिवसावर ताबा मिळू न देण्याचा हळूहळू सराव करणे.
८. स्वतःचा स्वाभिमान आणि मनःशांती जपा
शांत राहण्याच्या प्रयत्नात काही व्यक्ती स्वतःवरच अन्याय करून घेतात. नातं टिकवण्यासाठी, समोरची व्यक्ती नाराज होऊ नये म्हणून किंवा आपल्याला स्वार्थी समजले जाऊ नये म्हणून त्या प्रत्येक वेळी माघार घेतात. पण सतत स्वतःच्या भावना दाबून ठेवणे आणि अपमान सहन करणे ही मानसिक शांततेची योग्य पद्धत नाही.
आपण नम्र राहूनही ठाम भूमिका घेऊ शकतो. आपल्याला न पटणाऱ्या गोष्टींना नकार देऊ शकतो. आपल्याशी अपमानास्पद वर्तन होत असेल, तर त्याबद्दल स्पष्टपणे बोलू शकतो. समोरच्या व्यक्तीला आपला निर्णय आवडेलच असे नाही, पण तिची नाराजी टाळण्यासाठी स्वतःच्या गरजा कायम दुर्लक्षित करणेही योग्य नाही.
खरी मानसिक परिपक्वता म्हणजे प्रत्येक परिस्थितीत गप्प बसणे नव्हे, तर कधी बोलायचे, कसे बोलायचे आणि कधी थांबायचे हे समजणे. यासाठी भावनांचे नियमन, योग्य संवाद आणि स्वतःच्या मर्यादांची जाणीव या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.
आयुष्यात मतभेद होणारच. प्रत्येक व्यक्ती आपल्याला समजून घेईल, प्रत्येक वेळी आपल्याशी सहमत होईल किंवा आपल्याशी योग्य पद्धतीने वागेल, अशी अपेक्षा ठेवता येत नाही. मात्र प्रत्येक परिस्थितीत आपण कशी प्रतिक्रिया द्यायची, यावर काही प्रमाणात आपले नियंत्रण असते. म्हणून अनावश्यक वाद सुरू झाल्यावर क्षणभर थांबा, समोरच्या व्यक्तीचे म्हणणे ऐका, स्वतःची बाजू स्पष्ट करा आणि परिस्थिती सुधारत नसेल तर संवाद थांबवा.
लक्षात ठेवा, प्रत्येक वाद जिंकून आपण मोठे ठरत नाही आणि प्रत्येक वादातून बाहेर पडून आपण हरतही नाही. कधी कधी स्वतःची मानसिक ऊर्जा वाचवणे, नात्यांमध्ये योग्य मर्यादा ठेवणे आणि शांतपणे पुढे जाणे हाच खरा विजय असतो. आपली शांतता ही दुसऱ्याला हरवण्यासाठी वापरण्याची गोष्ट नाही, तर स्वतःचे आयुष्य अधिक समतोल आणि अर्थपूर्ण बनवण्यासाठी जपण्याची गोष्ट आहे.
लेखाचा संशोधनाधार: मतभेदांमधील लक्षपूर्वक ऐकणे, भावनिक प्रतिक्रिया कमी करण्यासाठी शांत संवाद आणि संघर्षाचे परिस्थितीनुसार व्यवस्थापन यांवरील मानसशास्त्रीय संशोधन.
धन्यवाद.