“मुलं आई-वडिलांसारखीच का वागतात?”
हा प्रश्न अनेक पालकांना पडतो. मुलाचा चेहरा, उंची किंवा डोळ्यांचा रंग पालकांसारखा असणे सहज समजते. पण मुलाचा स्वभाव, राग येण्याची पद्धत, लाजाळूपणा, संवेदनशीलता किंवा उत्साहही पालकांसारखा दिसतो, तेव्हा प्रश्न पडतो की हे DNA मुळे आहे की घरच्या वातावरणामुळे?
मानसशास्त्र आणि वर्तनशास्त्रातील संशोधन सांगते की उत्तर फक्त “DNA” किंवा फक्त “पालकांचे संस्कार” असे नाही. मुलाच्या स्वभावाची निर्मिती ही genes आणि environment यांच्या सततच्या परस्परसंवादातून होते.
१. DNA स्वभावाची दिशा ठरवतो, पण पूर्ण व्यक्तिमत्त्व नाही
आपल्या शरीरातील DNA मध्ये हजारो genes असतात. त्यापैकी अनेक genes मेंदूची रचना, neurotransmitters, stress response आणि temperament यांसारख्या जैविक प्रक्रियांवर प्रभाव टाकू शकतात.
उदाहरणार्थ, काही मुलं लहानपणापासूनच अधिक शांत असतात, तर काही खूप सक्रिय असतात. काही मुलांना नवीन लोकांशी पटकन मैत्री करता येते, तर काही मुलं सुरुवातीला संकोची असतात.
Twin आणि adoption studies मध्ये मुलांच्या temperament मध्ये आनुवंशिक प्रभाव असल्याचे सातत्याने दिसून आले आहे. विविध अभ्यासांमध्ये temperament मधील वैयक्तिक फरकांपैकी साधारण 20 ते 60 टक्के variability आनुवंशिक घटकांशी संबंधित असल्याचे आढळले आहे.
पण याचा अर्थ असा नाही की, “माझ्या मुलाला 50% राग DNA मधून मिळाला आहे.”
Heritability हा एखाद्या व्यक्तीचा टक्का नसून लोकसमूहातील फरक समजावून सांगणारी सांख्यिकीय संकल्पना आहे.
२. पालकांचा स्वभाव मुलाला दोन मार्गांनी मिळू शकतो
पहिला मार्ग म्हणजे genes.
पालकांच्या काही आनुवंशिक प्रवृत्ती मुलांमध्ये येऊ शकतात. उदाहरणार्थ, भावनिक संवेदनशीलता, सक्रियता, नवीन गोष्टींकडे आकर्षण किंवा काही प्रमाणात भीतीची प्रतिक्रिया यामध्ये आनुवंशिक घटक असू शकतात.
दुसरा मार्ग म्हणजे environment.
मुलं पालकांना पाहून शिकतात.
वडिलांना राग आला की ते ओरडतात, आई तणावात असताना सतत चिंता करते, किंवा घरात समस्या शांतपणे बोलून सोडवल्या जातात, हे मूल सतत पाहत असते.
म्हणून मुलाला फक्त genes मिळत नाहीत, तर वागण्याची उदाहरणेसुद्धा मिळतात.
३. “आई-वडिलांसारखं मूल वागतं” यामागे एक महत्त्वाचा सिद्धांत
संशोधनात gene-environment correlation ही संकल्पना महत्त्वाची आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचं तर, पालकांच्या आनुवंशिक वैशिष्ट्यांचा त्यांच्या स्वतःच्या वागण्यावर परिणाम होऊ शकतो आणि त्याच वेळी ते ज्या प्रकारचे वातावरण तयार करतात त्यावरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे मुलाला genes आणि त्या genes शी संबंधित वातावरण दोन्ही मिळू शकतात.
उदाहरण घेऊया.
वडील स्वभावाने खूप सामाजिक आहेत. त्यांना लोकांमध्ये राहायला आवडते. ते सतत मित्रांना भेटतात, कार्यक्रमांना जातात आणि मुलाला देखील अशा वातावरणात घेऊन जातात.
मुलामध्ये सामाजिकतेची काही आनुवंशिक प्रवृत्ती असू शकते आणि त्याचबरोबर त्याला सामाजिक वातावरणाचा भरपूर अनुभवही मिळतो.
मग मोठं झाल्यावर ते मूलही सामाजिक दिसू शकतं.
इथे DNA आणि वातावरण दोन्ही काम करत असतात.
४. मुलाचा राग पालकांसारखा असू शकतो का?
काही प्रमाणात होऊ शकतो.
Temperament मध्ये emotional reactivity आणि anger proneness सारख्या वैशिष्ट्यांवर आनुवंशिक प्रभाव आढळतो. परंतु राग कसा व्यक्त करायचा हे मोठ्या प्रमाणावर अनुभवातूनही शिकले जाते.
समजा, वडिलांना पटकन राग येतो.
मुलामध्येही भावनिक प्रतिक्रिया तीव्र असण्याची जैविक प्रवृत्ती असू शकते. पण घरात त्याला शिकवलं की,
“राग येणं चुकीचं नाही, पण रागात दुसऱ्याला दुखावणं योग्य नाही.”
आणि पालक स्वतःही शांतपणे राग हाताळतात, तर मुलाची भावनिक प्रतिक्रिया वेगळ्या पद्धतीने विकसित होऊ शकते.
म्हणजेच प्रवृत्ती वारशाने मिळू शकते, पण तिचं व्यवस्थापन शिकता येतं.
५. पालकांचा ताण मुलावरही परिणाम करू शकतो
घरातील वातावरणाचा मुलाच्या विकासावर महत्त्वपूर्ण प्रभाव असतो.
सतत भांडणं, ओरडणं, भीतीचं वातावरण किंवा अत्यंत कठोर parenting मुलाच्या भावनिक विकासावर परिणाम करू शकते. उलट सुरक्षित, प्रेमळ आणि स्थिर वातावरण मुलाच्या adjustment ला मदत करू शकते. Gene-environment interaction मुळे काही मुलं विशिष्ट वातावरणाला इतरांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने प्रतिसाद देऊ शकतात.
म्हणूनच एकाच घरात वाढलेली दोन मुलंही पूर्णपणे सारखी नसतात.
त्यांच्या genes मध्ये फरक असतोच, पण त्यांचे मित्र, शिक्षक, अनुभव, पालकांकडून मिळणारी वागणूक आणि वैयक्तिक अनुभवही वेगवेगळे असतात. याला non-shared environment म्हणतात.
६. मग पालकांनी काय लक्षात ठेवावे?
सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे:
“माझ्या मुलाला माझा स्वभाव मिळालाय, त्यामुळे तो असाच राहणार.” असा निष्कर्ष काढू नका.
Genes म्हणजे अंतिम भविष्यवाणी नाही.
मुलामध्ये एखादी आनुवंशिक प्रवृत्ती असली तरी अनुभव, शिक्षण, नाती, पालकत्व आणि सामाजिक वातावरण त्याच्या विकासाला दिशा देऊ शकतात. आधुनिक behavioral genetics मध्ये genes आणि environment यांना दोन स्वतंत्र घटक न मानता त्यांच्यातील परस्परसंवादावर अधिक भर दिला जातो.
पालक म्हणून तुम्ही मुलाला फक्त “स्वभाव” देत नाही.
तुम्ही त्याला भावना कशा हाताळायच्या, अपयश कसं स्वीकारायचं, मतभेद कसे सोडवायचे, इतरांशी कसं बोलायचं आणि स्वतःकडे कसं पाहायचं याची उदाहरणंही देत असता.
शेवटी एक महत्त्वाचा विचार
मुलं आपल्या genes ची प्रतिकृती नसतात आणि ती आपल्या वागण्याचीही हुबेहूब कॉपी नसतात.
त्यांच्यामध्ये आनुवंशिक प्रवृत्ती + घरचं वातावरण + स्वतःचे अनुभव + सामाजिक संबंध + शिकण्याच्या प्रक्रिया यांचा एकत्रित परिणाम होत असतो.
म्हणून पालकांनी मुलाच्या एखाद्या नकारात्मक स्वभावाकडे पाहताना “हे DNA मध्येच आहे” असं म्हणून थांबण्यापेक्षा स्वतःला एक प्रश्न विचारावा:
“या प्रवृत्तीला योग्य दिशा देण्यासाठी मी आज घरात काय बदल करू शकतो?”
कारण DNA काही शक्यता घेऊन येऊ शकतो, पण मुलाच्या विकासाची संपूर्ण कथा DNA एकटं लिहित नाही.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
