आपण बदलत आहोत की फक्त परिस्थिती बदलली आहे, हा प्रश्न अनेकदा आपल्याला पडतो. विशेषतः एखाद्या कठीण काळातून गेल्यानंतर मनात एक वेगळीच शंका निर्माण होते, “मी खरंच पूर्वीपेक्षा चांगला झालोय का?” चांगला बदल नेहमी मोठ्या घटनांमधून दिसतोच असे नाही. अनेकदा तो आपल्या विचारांमध्ये, प्रतिक्रियांमध्ये, नात्यांकडे पाहण्याच्या पद्धतीत आणि स्वतःशी वागण्यात हळूहळू दिसू लागतो. मानसशास्त्रीय संशोधनातूनही असे दिसते की व्यक्तिमत्त्व आणि वर्तनामध्ये कालांतराने बदल होऊ शकतात. हे बदल अचानक घडण्याऐवजी अनुभव, आत्मपरीक्षण, नवीन सवयी आणि सामाजिक वातावरण यांच्या प्रभावातून हळूहळू विकसित होतात.
आपल्यात चांगला बदल होत असल्याची पहिली खूण म्हणजे पूर्वीसारखी प्रत्येक गोष्ट आपल्याला अस्वस्थ करत नाही. पूर्वी एखाद्याने आपल्याबद्दल काही बोलले की आपण दिवसभर त्याचा विचार करत असू. एखाद्याने दुर्लक्ष केले की आपल्याला स्वतःबद्दलच शंका वाटत असे. पण आता त्याच परिस्थितीत आपण थोडे थांबतो, परिस्थिती समजून घेतो आणि लगेच प्रतिक्रिया देत नाही. समस्या अजूनही आहे, भावना अजूनही आहेत, पण त्यांच्यावर आपले नियंत्रण थोडे वाढले आहे. भावनिक नियमन म्हणजे भावना संपवणे नव्हे, तर भावना असतानाही योग्य पद्धतीने प्रतिसाद देण्याची क्षमता वाढणे होय.
दुसरी महत्त्वाची खूण म्हणजे आपण प्रत्येक गोष्ट वैयक्तिकरित्या घेणे कमी करतो. प्रत्येक व्यक्तीचे वागणे आपल्यामुळेच आहे असे वाटत नाही. समोरचा माणूस नाराज असेल तर त्याची कारणे वेगळी असू शकतात, हे आपल्याला समजू लागते. कोणी आपल्याशी बोलले नाही म्हणून आपली किंमत कमी होत नाही, हे हळूहळू स्वीकारता येते. ही जाणीव आत्ममूल्याशी संबंधित आहे. बाहेरच्या लोकांच्या प्रतिक्रिया आणि आपल्या स्वतःच्या मूल्यामध्ये फरक करता येणे हा मानसिक परिपक्वतेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
“नाही” म्हणताना अपराधी वाटणे कमी होणे हाही चांगल्या बदलाचा संकेत आहे. पूर्वी कोणाला वाईट वाटू नये म्हणून आपण स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवत असू. प्रत्येकाची अपेक्षा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करत असू. आता मात्र आपल्याला समजते की इतरांना मदत करणे चांगले आहे, पण स्वतःच्या मर्यादा ओलांडून सतत इतरांना खुश ठेवणे आवश्यक नाही. मानसशास्त्रात वैयक्तिक boundaries म्हणजेच मर्यादा निरोगी नात्यांसाठी महत्त्वाच्या मानल्या जातात. त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीला नकार देताना देखील आपण स्वतःला चुकीचे समजत नसू, तर हा महत्त्वाचा सकारात्मक बदल आहे.
आपल्यात चांगला बदल होत असल्याची आणखी एक सूक्ष्म खूण म्हणजे आपण स्वतःच्या चुका स्वीकारायला लागतो. पूर्वी चूक झाली की लगेच कारणे सांगायची, दोष दुसऱ्यावर टाकायचा किंवा स्वतःला पूर्णपणे अपयशी समजायचे. पण आता आपण म्हणू शकतो, “हो, इथे माझी चूक झाली. पुढच्या वेळी मी वेगळं करेन.” स्वतःची चूक स्वीकारणे म्हणजे स्वतःला कमी लेखणे नाही. उलट, स्वतःकडे वास्तववादीपणे पाहण्याची क्षमता वाढणे होय. मानसशास्त्रीयदृष्ट्या ही self-reflection आणि adaptive learning ची महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
आपल्या मनाला प्रत्येक वेळी उत्तर हवे असतेच असे नाही, हे समजू लागणे देखील बदलाचे लक्षण आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर लगेच मिळाले पाहिजे, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्याला का दुखावले हे समजले पाहिजे, भविष्यात नेमके काय होणार हे कळले पाहिजे, अशी गरज कमी होऊ लागते. अनिश्चितता सहन करण्याची क्षमता वाढते. “मला आत्ता याचे उत्तर माहीत नाही, पण मी ते सहन करू शकतो,” असे म्हणता येणे ही भावनिक ताकद आहे.
याचबरोबर तुलना करण्याची सवय कमी होणे हा देखील सकारात्मक बदल असतो. इतरांचे यश पाहून पूर्वीसारखी अस्वस्थता निर्माण होत नाही. कोणीतरी पुढे गेले म्हणून आपण मागे पडलो आहोत असे वाटत नाही. आपले लक्ष “त्याच्याकडे काय आहे?” यापेक्षा “मला माझ्या आयुष्यात काय सुधारायचे आहे?” याकडे वळते. सोशल तुलना पूर्णपणे नाहीशी होणे आवश्यक नाही, पण तिचा आपल्या आत्मसन्मानावर होणारा परिणाम कमी होणे महत्त्वाचे आहे.
आपण स्वतःशी ज्या भाषेत बोलतो ती भाषा बदलणे हा कदाचित सर्वांत महत्त्वाचा संकेत आहे. “माझ्याकडून काहीच होत नाही”, “मीच खराब आहे”, “माझं आयुष्य संपलं” अशा कठोर विचारांच्या जागी “माझ्याकडून चूक झाली”, “मला अजून शिकायचं आहे”, “ही परिस्थिती कठीण आहे, पण मी प्रयत्न करू शकतो” असे विचार येऊ लागतात. याचा अर्थ आपण स्वतःला खोटी आश्वासने देत नाही. आपण स्वतःशी अधिक वास्तववादी आणि दयाळू पद्धतीने बोलायला शिकतो.
चांगला बदल फक्त विचारांमध्ये नसतो, तो निवडींमध्येही दिसतो. पूर्वी तात्काळ आनंद देणाऱ्या गोष्टींना आपण प्राधान्य देत असू, पण आता भविष्यातील परिणामांचा विचार करू लागतो. राग आला म्हणून लगेच मेसेज पाठवण्याऐवजी थांबतो. थकवा जाणवत असेल तर विश्रांती घेतो. चुकीच्या नात्यात फक्त एकटेपणाच्या भीतीने राहण्याऐवजी परिस्थितीचा विचार करतो. म्हणजेच impulse आणि response यांच्यामध्ये थोडी जागा निर्माण होते.
आणखी एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे आपल्याला पूर्वीसारख्या काही गोष्टी आता आकर्षित करत नाहीत. सततचे नाटक, अनावश्यक वाद, इतरांची निंदा, प्रत्येक गोष्टीत स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज किंवा सतत सोशल मीडियावर मान्यता मिळवण्याची इच्छा कमी होऊ शकते. याचा अर्थ आपण इतरांपेक्षा श्रेष्ठ झालो असे नाही. फक्त आपल्या मानसिक ऊर्जेचा वापर कुठे करायचा याबद्दलची जाणीव वाढली आहे.
कधी कधी चांगला बदल उलट शांततेसारखा दिसतो. पूर्वी प्रत्येक गोष्टीला उत्तर द्यावेसे वाटत होते. आता काही गोष्टी सोडून देता येतात. पूर्वी प्रत्येक नातं वाचवण्याची जबाबदारी स्वतःची वाटत होती. आता समोरच्याचीही जबाबदारी आहे हे समजते. पूर्वी कोणीतरी आपल्याला समजून घ्यावे अशी तीव्र गरज होती. आता स्वतःला समजून घेण्याची क्षमता वाढते.
मात्र एक गोष्ट लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. चांगला बदल म्हणजे आपण कधीच पुन्हा जुन्यासारखे वागणार नाही असे नाही. काही दिवस आपण पुन्हा चिडू शकतो, घाबरू शकतो, जास्त विचार करू शकतो किंवा चुकीची प्रतिक्रिया देऊ शकतो. जुन्या सवयी तणावाच्या काळात पुन्हा दिसू शकतात. त्याचा अर्थ आपली सगळी प्रगती नष्ट झाली असा होत नाही. खरा बदल म्हणजे चूक झाल्यानंतर आपण किती लवकर स्वतःकडे परत येतो, हेही महत्त्वाचे आहे.
म्हणून स्वतःला तपासण्यासाठी एक साधा प्रश्न विचारा: “मी आजही तोच माणूस आहे का, जो काही वर्षांपूर्वी होतो?” कदाचित तुमच्याकडे अजूनही त्याच समस्या असतील. कदाचित काही भीती अजूनही असतील. पण जर तुम्ही आता स्वतःला थोडे अधिक समजून घेत असाल, भावनांवर थोडे अधिक नियंत्रण ठेवत असाल, चुकीच्या गोष्टींना नकार देत असाल, स्वतःच्या चुका स्वीकारत असाल आणि इतरांच्या मतांपेक्षा स्वतःच्या मूल्यांना अधिक महत्त्व देत असाल, तर तुमच्यात बदल घडत आहे.
चांगला बदल नेहमी आरशात दिसत नाही. तो आपल्या प्रतिक्रियांमध्ये दिसतो. तो आपल्या निवडींमध्ये दिसतो. तो आपण स्वतःशी आणि इतरांशी कसे वागतो यात दिसतो.
कदाचित तुम्ही अजूनही पूर्णपणे बदललेले नसाल. पण पूर्वीपेक्षा थोडे अधिक शांत, थोडे अधिक जागरूक आणि थोडे अधिक स्वतःला समजून घेणारे झाला असाल, तर तीच तुमच्या प्रवासाची महत्त्वाची खूण आहे.
धन्यवाद.