“मी पुरेसा चांगला नाही”, “माझ्यात काही विशेष नाही”, “इतर लोक माझ्यापेक्षा खूप पुढे आहेत” अशा प्रकारचे विचार अनेकांच्या मनात वारंवार येत असतात. स्वतःला कमी लेखण्याची ही सवय इतकी सामान्य आहे की अनेक लोकांना ती समस्या वाटतही नाही. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर स्वतःबद्दल सतत नकारात्मक विचार करणं आपल्या आत्मविश्वासावर, नातेसंबंधांवर, करिअरवर आणि मानसिक आरोग्यावर मोठा परिणाम करू शकतं.
मानसशास्त्रीय संशोधन असे दाखवते की स्वतःला कमी लेखणारे लोक सहसा वास्तव पाहत नसतात, तर ते स्वतःकडे एका विकृत नजरेतून पाहत असतात. त्यांच्या यशापेक्षा चुका मोठ्या वाटतात आणि त्यांच्या गुणांपेक्षा कमतरता अधिक दिसतात.
स्वतःला कमी लेखण्याची सवय नेमकी कुठून सुरू होते? याचं एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे बालपणीचे अनुभव. ज्या मुलांना सतत टीका, तुलना किंवा नकारात्मक प्रतिक्रिया मिळतात, ती मोठी झाल्यावर स्वतःकडेही त्याच नजरेने पाहू लागतात. “तू काही करू शकत नाहीस”, “इतर मुलांना बघ” किंवा “तू पुरेसा चांगला नाहीस” अशा वाक्यांचा मनावर खोल परिणाम होतो.
दुसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे तुलना. आजच्या सोशल मीडिया युगात इतरांचं यश, आनंद, पैसा आणि लोकप्रियता सतत आपल्या समोर दिसत असते. पण आपण त्यांचं सर्वोत्तम रूप पाहतो आणि त्याची तुलना आपल्या वास्तविक आयुष्याशी करतो. त्यामुळे आपल्याला स्वतःमध्ये उणिवाच उणिवा दिसू लागतात.
संशोधन असेही सांगते की स्वतःला कमी लेखणारे लोक अनेकदा त्यांच्या यशाचं श्रेय स्वतःला देत नाहीत. एखादं काम चांगलं झालं तर ते म्हणतात, “नशीब चांगलं होतं” किंवा “कोणीही हे करू शकत होतं.” पण चूक झाली तर ते पूर्ण जबाबदारी स्वतःवर घेतात. यामुळे त्यांच्या मनात स्वतःबद्दल चुकीची प्रतिमा तयार होते.
स्वतःला कमी लेखणं थांबवण्याचा पहिला टप्पा म्हणजे आपल्या विचारांकडे लक्ष देणं. दिवसभरात आपण स्वतःशी काय बोलतो याचा विचार करा. अनेकदा आपला सर्वात मोठा टीकाकार आपण स्वतःच असतो. जर एखादा मित्र चूक करेल तर आपण त्याला समजून घेऊ, पण स्वतःची चूक झाली की आपण स्वतःवर कठोर टीका करतो.
मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की आपल्या मनात आलेला प्रत्येक विचार सत्य असतोच असं नाही. उदाहरणार्थ, “मी काहीच करू शकत नाही” हा विचार आला तर स्वतःला विचारा, “खरंच का?” आयुष्यात आपण केलेल्या छोट्या-मोठ्या यशांची आठवण करा. वास्तवात आपल्याकडे अनेक क्षमता असतात ज्या आपण दुर्लक्षित करत असतो.
स्वतःच्या गुणांची नोंद ठेवणं ही एक प्रभावी पद्धत आहे. दररोज रात्री स्वतःबद्दल तीन चांगल्या गोष्टी लिहा. सुरुवातीला हे अवघड वाटू शकतं, पण हळूहळू मेंदूला स्वतःतील सकारात्मक गोष्टी दिसू लागतात. संशोधनानुसार अशी सवय आत्मसन्मान वाढवण्यास मदत करते.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे परिपूर्णतेचा हट्ट सोडणं. अनेक लोक स्वतःला कमी लेखतात कारण त्यांना प्रत्येक गोष्ट परिपूर्ण हवी असते. पण वास्तवात कोणतीही व्यक्ती परिपूर्ण नसते. प्रत्येकामध्ये काही गुण असतात आणि काही मर्यादा असतात. चूक करणं म्हणजे अपयश नाही, तर शिकण्याची प्रक्रिया आहे.
स्वतःची तुलना कमी करणं देखील आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीचा प्रवास वेगळा असतो. कोणीतरी तुमच्यापेक्षा पुढे असेल, तर कोणीतरी मागेही असेल. पण खरी स्पर्धा इतरांशी नसून कालच्या स्वतःशी असते. आज तुम्ही कालपेक्षा थोडे अधिक सक्षम, अधिक शांत किंवा अधिक समजूतदार झाला आहात का, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
संशोधन असे दाखवते की स्वतःबद्दल दयाळूपणा बाळगणारे लोक मानसिकदृष्ट्या अधिक निरोगी असतात. याला Self-Compassion म्हणतात. याचा अर्थ स्वतःच्या चुका स्वीकारणं, स्वतःला समजून घेणं आणि कठीण काळात स्वतःशी मित्रासारखं वागणं. स्वतःवर प्रेम करणं म्हणजे गर्विष्ठ होणं नाही, तर स्वतःला माणूस म्हणून स्वीकारणं आहे.
तुमच्या आयुष्यात अशा लोकांना स्थान द्या जे तुम्हाला प्रोत्साहन देतात. सतत टीका करणाऱ्या आणि कमीपणा दाखवणाऱ्या लोकांमुळे स्वतःबद्दलची नकारात्मक भावना वाढू शकते. सकारात्मक आणि आधार देणाऱ्या नातेसंबंधांचा आत्मविश्वासावर चांगला परिणाम होतो.
लक्षात ठेवा, आत्मविश्वास हा जन्मतः मिळत नाही. तो अनुभव, प्रयत्न आणि स्वतःबद्दलच्या योग्य दृष्टिकोनातून तयार होतो. त्यामुळे आत्मविश्वास नसल्यामुळे काम टाळू नका. उलट काम केल्यामुळे आत्मविश्वास निर्माण होतो.
आजपासून एक छोटा बदल करा. जेव्हा जेव्हा मनात “मी पुरेसा चांगला नाही” असा विचार येईल, तेव्हा स्वतःला विचारा, “या विचारासाठी माझ्याकडे कोणता पुरावा आहे?” अनेकदा लक्षात येईल की हा विचार वास्तव नसून फक्त भीती किंवा जुना अनुभव आहे.
शेवटी, स्वतःला कमी लेखणं थांबवणं म्हणजे अचानक खूप आत्मविश्वासू होणं नाही. ती एक हळूहळू घडणारी प्रक्रिया आहे. जसं एखादं झाड रोज थोडं थोडं वाढतं, तसंच आत्मसन्मानही रोजच्या छोट्या कृतींमधून वाढत असतो. स्वतःच्या गुणांकडे पाहायला शिका, चुका स्वीकारायला शिका आणि स्वतःशी दयाळूपणे वागायला शिका.
कारण सत्य हे आहे की तुम्ही स्वतःबद्दल जेवढं कमी समजता, त्यापेक्षा तुम्ही खूप जास्त सक्षम, मूल्यवान आणि महत्त्वाचे आहात. स्वतःला कमी लेखण्याऐवजी स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. तिथूनच आत्मविश्वासाची खरी सुरुवात होते. :::
धन्यवाद.