पालक आपल्या मुलांना चांगले संस्कार देण्याचा प्रयत्न करत असतात. मुलांनी प्रामाणिक, जबाबदार, संवेदनशील आणि यशस्वी व्यक्ती बनावे अशी प्रत्येक आई-वडिलांची इच्छा असते. परंतु अनेकदा पालकांना हे लक्षात येत नाही की मुलं केवळ आपण त्यांना काय शिकवतो यावरून शिकत नाहीत, तर आपण कसे वागतो हे पाहून अधिक शिकतात. मानसशास्त्रातील संशोधन वारंवार दाखवून देते की मुलांचे वर्तन हे त्यांच्या आजूबाजूच्या वातावरणाचे प्रतिबिंब असते.
प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ यांनी मांडलेल्या सामाजिक शिक्षण सिद्धांतानुसार मुलं निरीक्षण करून शिकतात. ते मोठ्यांचे वर्तन पाहतात, त्याची नक्कल करतात आणि त्यातून स्वतःचे वर्तन विकसित करतात. त्यामुळे पालकांनी केलेल्या अनेक छोट्या चुका मुलांच्या स्वभावाचा भाग बनू शकतात.
उदाहरणार्थ, जर पालक वारंवार रागावून बोलत असतील, ओरडत असतील किंवा छोट्या गोष्टींवर संताप व्यक्त करत असतील, तर मुलं देखील त्याच पद्धतीने प्रतिक्रिया देऊ लागतात. अनेक पालक मुलांना शांत राहण्याचा सल्ला देतात, पण स्वतः मात्र रागावर नियंत्रण ठेवत नाहीत. मुलं शब्दांपेक्षा कृतीकडे जास्त लक्ष देतात. त्यामुळे त्यांना राग व्यक्त करण्याची तीच पद्धत योग्य वाटू लागते.
खोटे बोलण्याबाबतही हेच दिसून येते. कधी कधी पालक एखाद्या फोन कॉलला टाळण्यासाठी “सांगा मी घरी नाही” असे मुलांसमोर बोलतात. त्यांना वाटते ही छोटी गोष्ट आहे. पण मुलांच्या मनात असा संदेश जातो की परिस्थितीनुसार खोटे बोलणे स्वीकारार्ह आहे. नंतर मुलं स्वतःच्या चुका लपवण्यासाठी खोटे बोलू लागली तर पालक आश्चर्य व्यक्त करतात.
तसेच इतरांविषयी सतत टीका करणे, नकारात्मक बोलणे किंवा तुलना करणे याचाही मुलांवर परिणाम होतो. जर घरात नेहमी कोणाच्या कमतरता काढल्या जात असतील, तर मुलंही लोकांकडे त्याच नजरेने पाहू लागतात. त्यांच्यामध्ये सहानुभूती कमी होऊ शकते आणि इतरांना कमी लेखण्याची सवय लागू शकते.
संशोधन असेही दर्शवते की मुलं पालकांच्या तणाव हाताळण्याच्या पद्धती शिकतात. जर प्रत्येक अडचणीच्या वेळी पालक घाबरत असतील, निराश होत असतील किंवा सतत चिंता व्यक्त करत असतील, तर मुलं देखील जीवनातील आव्हानांना धोक्याप्रमाणे पाहू लागतात. त्याउलट, शांतपणे विचार करून समस्या सोडवणारे पालक मुलांमध्ये मानसिक लवचिकता विकसित करण्यास मदत करतात.
मोबाईल आणि स्क्रीन वापराचे उदाहरण देखील महत्त्वाचे आहे. अनेक पालक मुलांना स्क्रीन कमी वापरण्यास सांगतात, पण स्वतः सतत फोनमध्ये व्यस्त असतात. अशा वेळी मुलं पालकांचे बोलणे ऐकत नाहीत, तर त्यांचे वर्तन अनुकरण करतात. त्यामुळे स्क्रीन वापराविषयीची सवय देखील घरातील वातावरणातून तयार होते.
आदराची भावना देखील मुलं निरीक्षणातून शिकतात. जर आई-वडील एकमेकांशी आदराने बोलत असतील, मतभेद असतानाही सभ्य भाषा वापरत असतील, तर मुलंही तसेच वागायला शिकतात. पण जर घरात अपमानास्पद भाषा, टोमणे किंवा सतत वादविवाद होत असतील, तर मुलांच्या संवादशैलीवर त्याचा परिणाम होतो.
अनेकदा पालक स्वतःच्या चुका मान्य करत नाहीत. परंतु मुलांसाठी हे एक महत्त्वाचे शिकण्याचे साधन असते. जेव्हा पालक “माझी चूक झाली” असे प्रामाणिकपणे म्हणतात, तेव्हा मुलांना जबाबदारी स्वीकारण्याचे महत्त्व समजते. उलट प्रत्येक वेळी दोष इतरांवर टाकला जात असेल, तर मुलंही तीच सवय आत्मसात करू शकतात.
मुलांच्या आत्मविश्वासावरही पालकांच्या वर्तनाचा प्रभाव पडतो. सतत स्वतःबद्दल नकारात्मक बोलणारे पालक नकळत मुलांना देखील स्वतःकडे कमीपणाने पाहायला शिकवू शकतात. “माझ्याकडून काही होत नाही” किंवा “मी काहीच चांगला नाही” अशा वाक्यांचा मुलांवर खोल परिणाम होतो. ते स्वतःच्या क्षमतांबद्दल शंका घेऊ लागतात.
मानसशास्त्रीय संशोधनात असे दिसून आले आहे की मुलांच्या नैतिक मूल्यांची पायाभरणी मुख्यतः घरात होते. प्रामाणिकपणा, सहकार्य, दयाळूपणा, संयम आणि जबाबदारी यांसारखी मूल्ये केवळ शिकवून विकसित होत नाहीत. ती रोजच्या वर्तनातून अनुभवली गेली पाहिजेत. मुलं ज्या वातावरणात वाढतात, त्या वातावरणातील संदेश त्यांच्या मनात खोलवर रुजतात.
याचा अर्थ पालकांनी परिपूर्ण असले पाहिजे असे नाही. कोणताही माणूस परिपूर्ण नसतो. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःच्या वर्तनाची जाणीव ठेवणे. मुलांसमोर आदर्श बनण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे चुका न करणे नव्हे, तर चुकांमधून शिकण्याची तयारी दाखवणे होय.
जेव्हा पालक स्वतःमध्ये सकारात्मक बदल घडवण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा मुलांवर त्याचा प्रभाव आपोआप पडतो. प्रेम, आदर, प्रामाणिकपणा, संयम आणि जबाबदारी या गुणांचा सर्वोत्तम धडा शब्दांनी नव्हे तर कृतीतून दिला जातो.
शेवटी, मुलं आपण सांगतो ते नेहमी ऐकतीलच असे नाही, पण आपण जे करतो ते मात्र नक्की पाहतात. म्हणून मुलांना चांगल्या सवयी शिकवण्यापूर्वी स्वतःच्या वर्तनाकडे पाहणे आवश्यक आहे. कारण मुलांच्या भविष्यातील व्यक्तिमत्त्वाची सुरुवात अनेकदा त्यांच्या घरातील छोट्या-छोट्या अनुभवांमधून होत असते.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
