कधी एखादी स्त्री स्वतः थकलेली असतानाही घरातील प्रत्येक व्यक्तीची काळजी घेताना दिसते.
कधी ती स्वतःच्या मनातलं कुणाला सांगण्यापेक्षा “सगळं ठीक आहे” असं म्हणते.
तर कधी एखाद्या छोट्याशा वाक्याचाही ती बराच वेळ विचार करते.
पण हे फक्त “स्त्रियांचा स्वभाव” म्हणून सोडून देणं योग्य आहे का?
स्त्रियांच्या मनोविश्वाबद्दल अनेक समज-गैरसमज समाजात आहेत. मानसशास्त्रीय संशोधन मात्र अधिक सूक्ष्म चित्र दाखवते. प्रत्येक स्त्री सारखी नसते आणि पुरुष-स्त्रियांमधील अनेक मानसिक फरक हे ठाम नियम नसतात. व्यक्तिमत्त्व, संस्कार, सामाजिक वातावरण, अनुभव आणि परिस्थिती यांचा त्यावर मोठा प्रभाव असतो. मानसशास्त्रातील मोठ्या आढाव्यांनुसार स्त्री-पुरुषांमध्ये काही फरक आढळले तरी अनेक बाबतीत दोघांमध्ये मोठे साम्यही आहे.
१. भावना व्यक्त करण्याची पद्धत वेगळी असू शकते
संशोधनात सरासरी पातळीवर स्त्रिया आनंद, दुःख आणि इतर अंतर्गत भावनांची अधिक स्पष्ट अभिव्यक्ती करतात असे काही निष्कर्ष आढळतात. विशेषतः दुःख किंवा अस्वस्थता व्यक्त करण्यामध्ये हा फरक दिसू शकतो. मात्र याचा अर्थ स्त्रिया “जास्त भावनिक” आणि पुरुष “कमी भावनिक” असा सरळ निष्कर्ष काढता येत नाही. भावनिक अभिव्यक्तीवर संस्कार आणि सामाजिक अपेक्षांचाही परिणाम होतो.
लहानपणापासून मुलींना “काय वाटतंय ते बोल” असं अधिक वेळा सांगितलं जाऊ शकतं. त्यामुळे स्वतःच्या भावनांना ओळखणे आणि त्याबद्दल बोलणे ही कौशल्ये अधिक विकसित होऊ शकतात.
यालाच भावनिक जागरूकता म्हणता येईल. भावना ओळखणे ही कमजोरी नसून स्वतःला समजून घेण्याची प्रक्रिया आहे.
२. सामाजिक आधाराचे महत्त्व
अनेक स्त्रिया मानसिक ताणाच्या काळात मैत्रीण, आई, बहीण किंवा इतर जवळच्या व्यक्तींशी बोलण्याचा मार्ग निवडतात. संशोधनात स्त्रियांकडे भावनिक आधार देणाऱ्या व्यक्तींचे जाळे तुलनेने व्यापक असू शकते असे आढळले आहे.
याचा अर्थ प्रत्येक स्त्री अशीच असेल असे नाही. पण “मनातलं बोलून हलकं होणं” ही प्रक्रिया अनेकांसाठी उपयुक्त ठरू शकते.
उदाहरणार्थ, कामाचा ताण असलेली एक स्त्री संध्याकाळी मैत्रिणीला फोन करते. ती मैत्रीण समस्या सोडवत नाही. फक्त ऐकते. तरी फोन ठेवल्यानंतर तिचा ताण थोडा कमी झाल्यासारखा वाटतो.
कारण प्रत्येक समस्येचे उत्तर लगेच शोधणे आवश्यक नसते. कधी कधी सुरक्षितपणे व्यक्त होणेही मानसिक आधार देते.
३. दुसऱ्यांच्या गरजा ओळखण्याची सवय
घर, मुलं, जोडीदार, पालक आणि काम या सर्वांच्या गरजा लक्षात ठेवण्याची जबाबदारी अनेक स्त्रिया दीर्घकाळ सांभाळतात. त्यामुळे इतरांच्या भावनिक स्थितीकडे लक्ष देण्याची सवय विकसित होऊ शकते.
काही संशोधनात स्त्रिया सामाजिक आधार देण्याच्या आणि स्वीकारण्याच्या बाबतीत सरासरीने अधिक सहभागी असल्याचे दिसते. सामाजिक माध्यमांवरील आधाराबाबतच्या ३० अभ्यासांच्या एका मेटा-विश्लेषणातही स्त्रियांकडून दिला जाणारा आणि मिळणारा सामाजिक आधार अधिक असल्याचे आढळले.
पण इथे एक महत्त्वाचा धोका आहे.
“सगळ्यांची काळजी घेणे” आणि “स्वतःच्या गरजा कायम बाजूला ठेवणे” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
४. स्वतःच्या भावनांना सतत दाबणे योग्य नाही
“घरात सगळे ठीक राहिले पाहिजे, म्हणून मी काही बोलणार नाही.”
अशी भूमिका अनेकदा नातं वाचवण्याचा प्रयत्न वाटू शकते. पण भावना सतत दाबून ठेवणे दीर्घकाळ उपयोगी ठरेलच असे नाही.
भावना दडपण्याबाबतच्या एका मेटा-विश्लेषणात भावनांचे सतत दमन हे कमी सामाजिक आधार, कमी समाधान आणि नात्यांच्या गुणवत्तेशी संबंधित असल्याचे आढळले.
याचा अर्थ प्रत्येक भावना लगेच व्यक्त करावी असा नाही. भावनिक नियंत्रण म्हणजे भावना नष्ट करणे नव्हे. भावना समजून घेऊन योग्य वेळी, योग्य पद्धतीने व्यक्त करणे ही अधिक आरोग्यदायी प्रक्रिया आहे.
५. “मीच सगळं सांभाळलं पाहिजे” हा विचार
एका आईला दिवसभर घर, मुलं आणि नोकरी सांभाळताना थकवा जाणवतो. तरी ती मदत मागत नाही. कारण तिच्या मनात एक विचार असतो, “मी नाही केलं तर कोण करणार?”
हा विचार जबाबदारीची भावना दाखवतो. पण तो सतत राहिला तर मानसिक आणि शारीरिक थकवा वाढू शकतो.
इथे स्वतःची जाणीव म्हणजेच Self-awareness महत्त्वाची ठरते. “मला आत्ता काय वाटत आहे?”, “मला खरंच मदतीची गरज आहे का?”, “मी हे स्वतःहून करते आहे की अपराधी वाटत असल्यामुळे?” असे प्रश्न स्वतःला विचारणे उपयोगी ठरू शकते.
मदत मागणे म्हणजे असमर्थता नाही. ती स्वतःच्या मर्यादांची जाणीव असू शकते.
६. नात्यांमध्ये भावनिक प्रतिसाद महत्त्वाचा असतो
जवळच्या नात्यांमध्ये फक्त समस्या सोडवणे पुरेसे नसते. समोरच्या व्यक्तीला “माझं म्हणणं ऐकून घेतलं जात आहे” असं वाटणंही महत्त्वाचं असतं.
जोडप्यांवरील संशोधनात स्त्री-पुरुषांच्या आधार देण्याच्या क्षमतेत नेहमीच मोठा फरक दिसत नाही; मात्र जोडीदाराला आधाराची गरज कधी आहे हे ओळखण्याच्या वेळेत फरक दिसू शकतो.
म्हणून एखादी स्त्री म्हणते, “मला आज खूप वाईट वाटतंय,” तेव्हा लगेच उपाय सांगण्याऐवजी “काय झालं? मी ऐकतोय” एवढं म्हणणं कधी अधिक प्रभावी ठरू शकतं.
मग स्त्रियांनी काय लक्षात ठेवावे?
सर्वप्रथम, स्वतःची तुलना इतर स्त्रियांशी करू नये. प्रत्येक व्यक्तीची भावनिक रचना वेगळी असते.
दुसरे म्हणजे, स्वतःच्या गरजा ओळखायला शिकावे. विश्रांती, वैयक्तिक वेळ, भावनिक आधार आणि स्पष्ट मर्यादा या स्वार्थी गोष्टी नाहीत.
तिसरे म्हणजे, भावनांना नाव द्यावे. “मला राग आला आहे”, “मला दुखावलं गेलं आहे”, “मला भीती वाटते आहे” असे स्पष्टपणे ओळखल्याने भावनिक नियमन म्हणजेच भावना योग्य पद्धतीने हाताळण्याची क्षमता विकसित करण्यास मदत होऊ शकते.
आणि चौथे म्हणजे, गरज वाटल्यास व्यावसायिक मानसिक आरोग्यतज्ज्ञाची मदत घेणे योग्य आहे. मदत घेण्याची तयारी ही कमजोरी नसून स्वतःच्या मानसिक आरोग्याबद्दलची जबाबदारी आहे.
शेवटचा विचार
स्त्री म्हणजे फक्त काळजी घेणारी व्यक्ती नाही. ती स्वतःच्या भावना, इच्छा, मर्यादा, स्वप्ने आणि गरजा असलेली स्वतंत्र व्यक्ती आहे.
मानसशास्त्र आपल्याला स्त्रियांना एका ठरावीक चौकटीत बसवायला शिकवत नाही. उलट, प्रत्येक स्त्रीला तिच्या अनुभवांच्या संदर्भात समजून घेण्याची गरज दाखवते.
कदाचित आज स्वतःला एक छोटासा प्रश्न विचारण्याची वेळ आहे:
“मी इतरांची काळजी घेताना स्वतःच्या मनाचं किती ऐकते?”
या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर अनेकदा स्वतःला समजून घेण्याची एक महत्त्वाची सुरुवात ठरू शकते.
धन्यवाद.