नात्यात एक व्यक्ती सतत जवळीक शोधत असते, तर दुसरी व्यक्ती भावनिकदृष्ट्या दूर जात असते. या दोन विरुद्ध गरजांमधून निर्माण होणारा संघर्ष अनेक नात्यांमध्ये दिसून येतो.
प्रत्येक नात्यात प्रेमाची गरज असते. पण प्रेम म्हणजे केवळ एकत्र राहणे, आर्थिक जबाबदाऱ्या पार पाडणे किंवा एकमेकांसाठी वस्तू खरेदी करणे नव्हे. प्रेमामध्ये भावनिक जवळीक, आपलेपणा, समजून घेणारी व्यक्ती, मन मोकळे करण्यासाठी सुरक्षित जागा आणि कठीण प्रसंगी मिळणारा आधार यांचाही समावेश होतो. अनेकदा स्त्रीला तिच्या नात्यात याच गोष्टींची उणीव जाणवते. तिला जोडीदाराने तिचे बोलणे शांतपणे ऐकावे, तिच्या भावनांना महत्त्व द्यावे, तिच्या दिवसाबद्दल विचारावे आणि तिच्या आनंदात व दुःखात सहभागी व्हावे, असे वाटते. मात्र, तिचा जोडीदार या भावनिक गरजांकडे दुर्लक्ष करत असेल, स्वतःच्या भावना व्यक्त करत नसेल किंवा प्रत्येक वेळी संवाद टाळत असेल, तर ती हळूहळू भावनिक अस्वस्थतेचा अनुभव घेऊ लागते. याच परिस्थितीला आपण तिची भावनिक भूक आणि त्याची भावनिक अनुपलब्धता असे म्हणू शकतो.
भावनिक भूक म्हणजे नेमके काय?
भावनिक भूक म्हणजे दुसऱ्या व्यक्तीकडून सतत लक्ष मागणे किंवा प्रत्येक क्षणी तिच्यासोबत राहण्याची इच्छा असणे एवढाच त्याचा अर्थ नाही. भावनिक भूक म्हणजे नात्यात आपल्याला आवश्यक असलेली जवळीक, प्रेम, सुरक्षितता, समजूतदारपणा आणि स्वीकार यांची अपूर्ण राहिलेली गरज. उदाहरणार्थ, दिवसभर काम करून थकलेली एखादी स्त्री घरी आल्यानंतर आपल्या जोडीदाराशी दोन शब्द बोलू इच्छिते. दिवसभरात घडलेल्या चांगल्या-वाईट घटना त्याला सांगू इच्छिते. तिला प्रत्येक समस्येचे उत्तर नको असते; कधीकधी फक्त त्याने शांतपणे ऐकावे, तिच्या भावनांची दखल घ्यावी आणि ‘मी तुझ्यासोबत आहे’ अशी जाणीव करून द्यावी, एवढीच अपेक्षा असते.
मात्र, जोडीदार तिच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करत असेल, सतत मोबाईलमध्ये व्यस्त असेल किंवा तिच्या भावना व्यक्त होताच ‘तू उगाच विचार करतेस’, ‘किती छोट्या गोष्टी मनाला लावून घेतेस?’ अशी प्रतिक्रिया देत असेल, तर तिला आपलेपणाची कमतरता जाणवू शकते. तिच्या मनात प्रश्न निर्माण होतात: ‘मी त्याच्यासाठी महत्त्वाची नाही का?’, ‘त्याला माझ्या भावनांची किंमत नाही का?’ अशा प्रश्नांची उत्तरे न मिळाल्यास तिची अस्वस्थता वाढू शकते. ही गरज केवळ स्त्रियांनाच असते असे नाही. पुरुषांनाही भावनिक जवळीक आणि समजून घेणाऱ्या जोडीदाराची गरज असते. मात्र, अनेक नात्यांमध्ये स्त्रीच्या भावनिक गरजांकडे दुर्लक्ष होत असल्याने हा विषय विशेष महत्त्वाचा ठरतो.
तो भावनिकदृष्ट्या अनुपलब्ध का असतो?
एखादा पुरुष आपल्या जोडीदारावर प्रेम करत असूनही भावनिकदृष्ट्या उपलब्ध नसू शकतो. यामागे वेगवेगळी कारणे असू शकतात. काही पुरुष अशा वातावरणात वाढलेले असतात, जिथे भावना व्यक्त करणे म्हणजे कमकुवतपणा समजला जातो. लहानपणापासून ‘पुरुषांनी रडायचे नसते’, ‘भावना बाजूला ठेवून मजबूत राहायचे’ अशा शिकवणीमुळे त्यांना स्वतःच्या भावनांची जाणीव होणे आणि त्या व्यक्त करणे कठीण जाऊ शकते. काहींना जवळच्या नात्यात भावनिक संवाद कसा साधायचा, जोडीदाराचे दुःख कसे ऐकायचे किंवा मतभेद असताना संवाद कसा टिकवायचा, हे शिकण्याची संधीच मिळालेली नसते.
काही व्यक्ती तणाव, कामाचा दबाव, आर्थिक चिंता किंवा वैयक्तिक समस्यांमुळे भावनिकदृष्ट्या थकलेल्या असतात. अशा वेळी त्या शांत राहणे, एकटे बसणे किंवा संवाद टाळणे पसंत करू शकतात. काही वेळा पूर्वीच्या नात्यातील कटू अनुभवांमुळेही व्यक्ती जवळीक निर्माण करण्यास घाबरते. मानसशास्त्रात व्यक्ती जवळीक आणि सुरक्षिततेचा अनुभव कसा घेते, याचा अभ्यास Attachment Theory म्हणजेच आसक्तीच्या सिद्धांतातून केला जातो. काही व्यक्ती तणावाच्या वेळी जवळीक शोधतात, तर काही व्यक्ती त्याच वेळी अंतर ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळे एक व्यक्ती जितकी जवळ येण्याचा प्रयत्न करते, तितकी दुसरी दूर जाऊ शकते. मात्र, प्रत्येक शांत किंवा कमी बोलणाऱ्या व्यक्तीला भावनिकदृष्ट्या अनुपलब्ध ठरवणे योग्य नाही. तिचा स्वभाव, परिस्थिती आणि नात्यातील वर्तनाचा सातत्यपूर्ण नमुना समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
ती जितकी जवळीक मागते, तो तितका दूर का जातो?
अशा नात्यांमध्ये एक विशिष्ट चक्र तयार होऊ शकते. स्त्रीला जोडीदाराकडून भावनिक प्रतिसाद मिळत नाही, म्हणून ती वारंवार त्याच्याशी बोलण्याचा प्रयत्न करते. तो तिच्या प्रश्नांना टाळतो किंवा शांत राहतो. त्यामुळे तिची असुरक्षितता वाढते आणि ती अधिक आग्रहाने संवाद साधू लागते. तिचा वाढलेला आग्रह पाहून तो आणखी दूर जातो. शेवटी ती रागावते, रडते किंवा तक्रारी करू लागते आणि तो तिला ‘तू खूप भांडतेस’ असे म्हणतो. प्रत्यक्षात दोघेही नात्यातील तणावाचा अनुभव घेत असतात, पण त्यावर प्रतिक्रिया देण्याची त्यांची पद्धत वेगळी असते.
मानसशास्त्रीय संशोधनात या प्रकाराला Demand-Withdraw Pattern असे म्हटले जाते. म्हणजे एका व्यक्तीने संवाद, बदल किंवा जवळीक मिळवण्यासाठी आग्रह धरणे आणि दुसऱ्या व्यक्तीने चर्चा टाळणे किंवा भावनिक अंतर निर्माण करणे. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की हा संवादाचा नमुना नात्यातील समाधान कमी होण्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे प्रत्येक वेळी स्त्रीचा आग्रह हा तिच्या स्वभावातील दोष आहे किंवा पुरुषाचे मौन हे त्याच्या शांत स्वभावाचे लक्षण आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. दोघांच्या वर्तनामुळे तयार होणारे चक्र समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
भावनिक दुर्लक्षाचा तिच्यावर काय परिणाम होतो?
जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आपल्या भावना व्यक्त करूनही प्रतिसाद मिळत नाही, तेव्हा ती स्वतःच्या भावनांवरच शंका घेऊ लागते. ‘माझ्या अपेक्षा जास्त आहेत का?’, ‘मीच संवेदनशील आहे का?’, ‘माझ्यात काही कमतरता आहे का?’ असे प्रश्न तिच्या मनात निर्माण होऊ शकतात. जोडीदाराकडून मिळणाऱ्या थोड्याशा प्रेमळ प्रतिसादाचीही ती आतुरतेने वाट पाहू लागते. तो एखाद्या दिवशी प्रेमाने बोलला, तर तिला खूप आनंद होतो; पण पुन्हा दुर्लक्ष केले, तर ती निराश होते. अशा अनिश्चित अनुभवांमुळे नात्यातील सुरक्षिततेची भावना कमकुवत होऊ शकते.
काही स्त्रिया या परिस्थितीत स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवतात. जोडीदार नाराज होऊ नये म्हणून त्या स्वतःचे मत व्यक्त करणे टाळतात. काही सतत त्याच्या मूडचा अंदाज घेत राहतात. तो शांत असेल, तर त्याला काय झाले याचा विचार करतात; तो रागावला, तर स्वतःची चूक शोधू लागतात. हळूहळू त्यांचे लक्ष स्वतःच्या आनंदापेक्षा जोडीदाराच्या प्रतिक्रियांवर अधिक केंद्रित होते. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीवर याचा परिणाम सारखाच होतो असे नाही. तिचा स्वभाव, पूर्वानुभव, सामाजिक आधार आणि नात्यातील इतर अनुभव यांचाही परिणाम होत असतो.
मग तिने नेमके काय करावे?
सर्वप्रथम तिने स्वतःच्या भावनिक गरजा ओळखायला हव्यात. आपल्याला जोडीदाराकडून नेमके काय हवे आहे, हे स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे. आपल्याला रोज थोडा वेळ संवादासाठी हवा आहे का? आपले बोलणे मध्येच न तोडता ऐकून घ्यावे असे वाटते का? मतभेद झाले तरी आदराने बोलावे अशी अपेक्षा आहे का? या गरजा समजल्या की संवाद अधिक स्पष्ट होऊ शकतो.
दुसरे म्हणजे, आरोप करण्याऐवजी स्वतःच्या भावनांच्या भाषेत बोलण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, ‘तुला माझी काहीच काळजी नाही’ असे म्हणण्याऐवजी, ‘मी दिवसभरातील गोष्टी तुझ्याशी बोलू इच्छिते. पण आपण संवाद साधत नाही, तेव्हा मला एकटेपणा जाणवतो. आपण रोज थोडा वेळ एकमेकांसाठी ठेवू शकतो का?’ असे सांगता येईल. यामुळे समोरच्या व्यक्तीवर दोष ठेवण्याऐवजी आपली गरज स्पष्ट होते.
तिसरे म्हणजे, योग्य वेळ निवडणे गरजेचे आहे. दोघेही रागात किंवा तणावात असताना गंभीर चर्चा केल्यास संवाद बिघडण्याची शक्यता असते. त्याऐवजी शांत वेळेत बोलावे. जोडीदाराला लगेच उत्तर देता येत नसेल, तर त्याला थोडा वेळ द्यावा; मात्र चर्चा कायमची टाळली जात असेल, तर त्या समस्येकडे दुर्लक्ष करू नये. दोघांनीही संवादासाठी ठरावीक वेळ ठेवणे, एकमेकांचे म्हणणे मध्येच न तोडणे आणि मतभेदांवर शांतपणे चर्चा करणे यामुळे परिस्थिती सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
स्वतःच्या भावनिक गरजांसाठी स्वतःलाही आधार द्या
जोडीदाराकडून प्रेम आणि जवळीक अपेक्षित असणे स्वाभाविक आहे. पण आपल्या संपूर्ण भावनिक समाधानाची जबाबदारी केवळ एका व्यक्तीवर सोपवणे योग्य नाही. स्वतःच्या आवडी जपणे, मैत्रिणींशी संवाद ठेवणे, छंद जोपासणे, स्वतःच्या आरोग्याकडे लक्ष देणे आणि आवश्यकतेनुसार विश्वासू व्यक्तीशी मन मोकळे करणे यामुळे भावनिक आधाराचे इतर स्रोत निर्माण होतात. याचा अर्थ जोडीदाराकडून अपेक्षा ठेवू नयेत असा नाही. याचा अर्थ स्वतःचे संपूर्ण आयुष्य त्याच्या प्रतिसादावर अवलंबून ठेवू नये, असा आहे.
तसेच, जोडीदाराची भावनिक अनुपलब्धता समजून घेणे आणि ती कायम सहन करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. त्याला भावना व्यक्त करण्यात अडचण येत असेल, तर तो शिकण्याचा आणि बदलण्याचा प्रयत्न करू शकतो. पण तो वारंवार तुमच्या भावनांची थट्टा करत असेल, अपमान करत असेल, तुमच्या गरजा जाणीवपूर्वक दुर्लक्षित करत असेल किंवा प्रत्येक चर्चेची जबाबदारी तुमच्यावर ढकलत असेल, तर नात्यातील मर्यादांचा विचार करणे आवश्यक आहे. नात्यात बदल घडवण्यासाठी दोघांचा सहभाग गरजेचा असतो. सतत एकाच व्यक्तीने प्रयत्न करून नाते निरोगी बनवता येत नाही.
नातं सुधारू शकतं का?
होय, अनेक नात्यांमध्ये संवादाची पद्धत बदलल्यामुळे सुधारणा होऊ शकते. त्यासाठी दोघांनीही स्वतःच्या वर्तनाकडे प्रामाणिकपणे पाहणे आवश्यक आहे. एका व्यक्तीने सतत आग्रह धरणे आणि दुसऱ्याने सतत माघार घेणे, या चक्रातून बाहेर पडण्यासाठी परस्पर समजूतदारपणा, भावनांचा स्वीकार आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न महत्त्वाचे असतात. संशोधनातही संवादाच्या पद्धती आणि भावनिक असुरक्षितता यांचा नात्यातील समाधानाशी संबंध दिसून येतो.
जर दोघांमधील संवाद वारंवार बिघडत असेल आणि स्वतःहून प्रयत्न करूनही सुधारणा होत नसेल, तर जोडप्यांसाठी समुपदेशन उपयोगी ठरू शकते. समुपदेशनाचा उद्देश कोण बरोबर आणि कोण चूक हे ठरवणे नसून, दोघांना एकमेकांच्या भावना समजून घेता याव्यात आणि अधिक आरोग्यदायी संवाद साधता यावा हा असतो. मात्र, नात्यात भीती, धमक्या किंवा हिंसा असेल, तर सर्वप्रथम स्वतःची सुरक्षितता आणि योग्य मदत यांना प्राधान्य द्यावे.
तिची भावनिक भूक ही नेहमीच अतिअपेक्षेचे लक्षण नसते आणि त्याची भावनिक अनुपलब्धता ही नेहमीच प्रेम नसल्याचा पुरावा नसतो. कधीकधी दोघांनाही प्रेम असते, पण ते व्यक्त करण्याची पद्धत वेगळी असते. कधीकधी भूतकाळातील अनुभव, संवादाचा अभाव किंवा तणाव त्यांच्या जवळिकीच्या आड येतो. मात्र, प्रेम केवळ मनात असून पुरेसे नसते. ते वर्तनातूनही जाणवले पाहिजे.
नात्यात तिला प्रत्येक वेळी मोठी आश्वासने नको असतात. कधीकधी तिचे बोलणे ऐकणारा, तिच्या भावनांचा आदर करणारा आणि कठीण प्रसंगी तिच्या बाजूने उभा राहणारा जोडीदार हवा असतो. त्याचप्रमाणे, त्यालाही स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्यासाठी सुरक्षितता आणि समजून घेणारा संवाद हवा असू शकतो. निरोगी नाते तेच, जिथे दोघांनाही आपले म्हणणे मांडता येते, मतभेद असूनही आदर टिकून राहतो आणि भावनिक जवळीक निर्माण करण्याची जबाबदारी दोघेही स्वीकारतात.
धन्यवाद.