आपण हृदयाचा विचार केला की लगेच रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल, व्यायाम, आहार आणि वजन या गोष्टी आठवतात. पण हृदयाचे आरोग्य फक्त शरीराशी संबंधित नाही. आपल्या मनाची अवस्था, ताणतणाव, झोप, भावना आणि दैनंदिन वर्तन यांचाही त्याच्याशी जवळचा संबंध आहे.
जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजार हे जगातील मृत्यूचे प्रमुख कारण आहेत. तंबाखू, अस्वास्थ्यकर आहार, शारीरिक निष्क्रियता आणि अतिमद्यपान हे महत्त्वाचे जोखमीचे घटक आहेत.
पण मानसशास्त्र इथे कुठे येते? हे प्रॅक्टिकली समजून घेऊया.
१. ताण आला की हृदयाला काय होते?
समजा ऑफिसमध्ये अचानक मोठी समस्या निर्माण झाली. किंवा घरात सतत वाद सुरू आहेत. किंवा आर्थिक चिंता मनात सतत चालू आहे.
मेंदूला ही परिस्थिती धोकादायक वाटली की शरीराची stress response सक्रिय होते. अॅड्रेनालिनसारखे हार्मोन्स वाढतात. हृदयाची गती आणि रक्तदाब काही काळासाठी वाढू शकतो. ही शरीराची नैसर्गिक “fight or flight” प्रतिक्रिया आहे.
थोड्या वेळासाठी ही प्रतिक्रिया उपयोगी आहे. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा शरीराला सतत धोक्याची जाणीव होत राहते.
दीर्घकाळचा ताण झोप, मूड, ऊर्जा आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम करू शकतो आणि हृदयविकाराच्या जोखमीशी संबंधित असू शकतो.
२. फक्त ताण नाही, ताणाला आपण कसा प्रतिसाद देतो हेही महत्त्वाचे आहे
ही मानसशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आहे.
एकाच परिस्थितीत दोन व्यक्ती असू शकतात.
पहिली व्यक्ती म्हणते,
“हे माझ्या हाताबाहेर आहे. आता काहीच होणार नाही.”
दुसरी व्यक्ती म्हणते,
“परिस्थिती कठीण आहे, पण मी एकेक पाऊल घेऊ शकतो.”
परिस्थिती सारखी असली तरी तिच्याकडे पाहण्याची पद्धत वेगळी आहे.
याचा अर्थ असा नाही की positive thinking मुळे हृदयविकार बरा होतो. तसे म्हणणे चुकीचे ठरेल. पण आपल्या विचारांची पद्धत ताण हाताळण्याच्या पद्धतीवर आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या वर्तनावर परिणाम करू शकते.
३. ताणामुळे आपण चुकीच्या सवयींकडे वळतो
इथे मानसशास्त्र आणि हृदयाचे आरोग्य अगदी प्रत्यक्ष जोडलेले दिसते.
ताण वाढला की काही लोक:
- जास्त आणि अनियमित खातात
- व्यायाम टाळतात
- धूम्रपान वाढवतात
- झोप कमी करतात
- मद्यपानाकडे वळतात
- डॉक्टरांनी दिलेली औषधे नियमित घेणे विसरतात
अमेरिकन हार्ट असोसिएशननुसार ताण आणि नकारात्मक मानसिक आरोग्याशी संबंधित परिस्थिती अशा हृदयासाठी प्रतिकूल वर्तनांना प्रोत्साहन देऊ शकतात.
म्हणजेच प्रश्न फक्त “मला किती ताण आहे?” हा नसून,
“ताण आल्यानंतर मी काय करतो?”
हा देखील आहे.
४. झोप ही मानसिक आणि हृदयाच्या आरोग्याची कडी आहे
रात्री शरीर झोपलेले असते, पण मन मात्र काम करत असते.
“उद्याचे काय?”
“त्याने माझ्याशी असे का बोलले?”
“पैशांची व्यवस्था कशी होईल?”
अशा विचारांमुळे झोप बिघडू शकते. आणि झोप बिघडली की दुसऱ्या दिवशी चिडचिड, थकवा, लक्ष न लागणे आणि ताण वाढू शकतो.
म्हणून झोप ही लक्झरी नसून आरोग्याची गरज आहे.
५. चिंता आणि नैराश्यालाही दुर्लक्षित करू नका
सतत चिंता, उदासीनता, चिडचिड, निराशा किंवा भावनिक थकवा याकडे “मनाचा विषय आहे” म्हणून दुर्लक्ष करणे योग्य नाही.
अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या वैज्ञानिक निवेदनानुसार मानसिक आरोग्य आणि हृदयाचे आरोग्य परस्पर जोडलेले आहेत. काही नकारात्मक मानसिक अवस्था हृदयविकाराच्या वाढलेल्या जोखमीशी संबंधित आहेत, तर सकारात्मक मानसिक आरोग्य चांगल्या हृदयविषयक परिणामांशी संबंधित आढळते.
याचा अर्थ मानसिक त्रास असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला हृदयविकार होतो असा अजिबात नाही. ही जोखीम वाढवणारी एक बाजू आहे, निश्चित भविष्यवाणी नाही.
६. सामाजिक संबंधही महत्त्वाचे आहेत
आपल्याला माणसांची गरज असते.
आपल्या मनातले बोलण्यासाठी कोणीतरी असणे, भावनिक आधार मिळणे आणि आपण कोणाच्यातरी आयुष्यात महत्त्वाचे आहोत अशी भावना असणे मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
सामाजिक अलगाव आणि एकटेपणा हृदयविकार आणि स्ट्रोकच्या वाढलेल्या जोखमीशी संबंधित असल्याचे अमेरिकन हार्ट असोसिएशन नमूद करते.
म्हणून “माझं कोणाशीच बोलणं होत नाही” ही गोष्ट फक्त भावनिक समस्या म्हणून दुर्लक्षित करू नये.
७. मग प्रॅक्टिकली काय करायचे?
हृदयाच्या आरोग्यासाठी मानसशास्त्रीय पातळीवर काही साध्या गोष्टी सुरू करता येतात.
पहिली गोष्ट: ताण ओळखा.
दिवसभर धावपळ करून रात्री स्वतःला विचारा,
“आज मला सर्वाधिक ताण कशामुळे आला?”
दुसरी गोष्ट: प्रत्येक गोष्ट नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करू नका.
आपल्या नियंत्रणात असलेल्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करा.
तिसरी गोष्ट: शरीराला हालचाल द्या.
नियमित शारीरिक हालचाल ताण कमी करण्यास मदत करते आणि हृदयाच्या आरोग्यासाठीही महत्त्वाची आहे.
चौथी गोष्ट: भावनांना नाव द्या.
“मला राग आला आहे.”
“मला भीती वाटते आहे.”
“मी खूप थकलो आहे.”
भावना ओळखणे म्हणजे कमजोरी नाही. ती self-awareness आहे.
पाचवी गोष्ट: लोकांशी जोडलेले राहा.
एखाद्या जवळच्या व्यक्तीशी मनमोकळे बोलणे, मित्राला फोन करणे किंवा गरज असल्यास मानसोपचार तज्ज्ञाची मदत घेणे योग्य आहे.
सहावी गोष्ट: वैद्यकीय तपासण्यांकडे दुर्लक्ष करू नका.
मानसशास्त्रीय उपाय हे वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नाहीत. रक्तदाब, रक्तातील साखर, कोलेस्टेरॉल आणि इतर जोखमीचे घटक डॉक्टरांच्या सल्ल्याने तपासणे महत्त्वाचे आहे. WHO देखील हृदयविकाराच्या जोखमीचे घटक लवकर ओळखणे आणि योग्य उपचार घेणे महत्त्वाचे मानते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
हृदय आणि मन वेगवेगळे नाहीत.
मनावर ताण आला की शरीर त्याची प्रतिक्रिया देऊ शकते. शरीर आजारी पडले की मनावर परिणाम होऊ शकतो. म्हणून हृदयाची काळजी घेताना फक्त प्लेटमध्ये काय आहे आणि आपण किती चालतो हे पाहणे पुरेसे नाही.
कधी कधी स्वतःला हा प्रश्नही विचारायला हवा:
“मी माझ्या आयुष्यात किती ताण घेऊन जगतोय?”
“मी स्वतःला विश्रांती देतोय का?”
“माझ्या भावना मी कुणाशी बोलतोय का?”
“ताण आला की मी स्वतःची काळजी घेतो की स्वतःकडे दुर्लक्ष करतो?”
हृदयासाठी चांगला आहार, नियमित हालचाल आणि वैद्यकीय काळजी जितकी महत्त्वाची आहे, तितकीच ताणाचे व्यवस्थापन, चांगली झोप, भावनिक आधार आणि निरोगी मानसिक सवयी यांनाही आपल्या जीवनशैलीत जागा देणे महत्त्वाचे आहे.
आणि छातीत दडपण किंवा वेदना, श्वास घेण्यास त्रास, थंड घाम, चक्कर, मळमळ किंवा वेदना हात, जबडा, पाठ किंवा खांद्याकडे जाणे अशी लक्षणे दिसल्यास त्यांना केवळ “stress” समजू नका. तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
धन्यवाद.