कधी कधी आपल्या आयुष्यात असा एक टप्पा येतो, जेव्हा आपल्याला वाटू लागते की लोक आपल्याला फक्त त्यांच्या गरजेच्या वेळीच आठवतात. काम असलं, मदत हवी असली, सल्ला हवा असला किंवा एखादी अडचण आली की ते आपल्याकडे येतात. पण जेव्हा आपल्याला त्यांची गरज असते, तेव्हा मात्र ते दिसत नाहीत. ही भावना अनेक लोकांच्या मनात निर्माण होते आणि त्यामुळे निराशा, राग, दुःख किंवा एकटेपणाही जाणवू शकतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिल्यास ही भावना का निर्माण होते, ती कितपत खरी असते आणि त्याचा सामना कसा करायचा हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
ही भावना निर्माण का होते?
मानवी नातेसंबंध हे नेहमीच परस्पर देवाणघेवाणीवर आधारित असतात. सामाजिक मानसशास्त्रातील “Social Exchange Theory” नुसार लोक अनेकदा अशा नात्यांमध्ये गुंततात जिथे त्यांना काही ना काही फायदा मिळतो. हा फायदा आर्थिकच असेल असे नाही. भावनिक आधार, माहिती, सल्ला, सुरक्षितता किंवा सहकार्य हे देखील फायदे असू शकतात.
म्हणूनच लोक गरजेच्या वेळी आपल्या जवळ येतात हे पूर्णपणे असामान्य नाही. कारण माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे आणि गरज पडल्यावर मदत मागणे ही त्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे.
परंतु समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा नात्यात फक्त एकाच बाजूने देणं सुरू असतं आणि दुसऱ्या बाजूने काहीच मिळत नाही.
नेहमी मदत करणाऱ्या लोकांसोबत हे जास्त का घडतं?
काही लोक स्वभावाने खूप मदत करणारे असतात. ते कोणालाही नाही म्हणत नाहीत. कोणाचं काम असेल तर धावून जातात. इतरांच्या भावना समजून घेतात. त्यांच्या अडचणी सोडवण्याचा प्रयत्न करतात.
संशोधन असे दाखवते की सतत मदत करणाऱ्या व्यक्तींना लोक “विश्वासार्ह संसाधन” म्हणून पाहू लागतात. याचा अर्थ असा नाही की लोक त्यांचा जाणीवपूर्वक वापर करत आहेत. अनेकदा ते नकळत घडत असतं.
जेव्हा एखादी व्यक्ती नेहमी उपलब्ध असते, तेव्हा इतरांना तिची उपलब्धता गृहीत धरण्याची सवय लागते.
आपल्याला जास्त आठवतात त्या नकारात्मक घटना
मानसशास्त्रामध्ये “Negativity Bias” नावाची संकल्पना आहे. त्यानुसार आपल्या मेंदूला नकारात्मक अनुभव जास्त लक्षात राहतात.
उदाहरणार्थ, दहा लोकांनी तुमची विचारपूस केली आणि दोन लोकांनी फक्त कामासाठी संपर्क साधला, तरीही तुमचं लक्ष त्या दोन लोकांवर जास्त केंद्रित होऊ शकतं.
यामुळे “सगळेच लोक माझा वापर करतात” असा निष्कर्ष निघू शकतो, जरी प्रत्यक्ष वास्तव थोडं वेगळं असलं तरी.
स्वतःच्या अपेक्षाही महत्त्वाच्या असतात
कधी कधी आपण मदत करताना मनात एक अपेक्षा ठेवतो. समोरची व्यक्तीही आपल्यासाठी तितकीच उभी राहील, आपली काळजी घेईल किंवा आपल्याला प्राधान्य देईल अशी अपेक्षा असते.
ही अपेक्षा पूर्ण झाली नाही तर निराशा निर्माण होते.
विशेष म्हणजे अनेक वेळा आपण ही अपेक्षा व्यक्तही करत नाही. त्यामुळे समोरच्या व्यक्तीला आपल्या मनातील भावना कळत नाहीत.
प्रत्येक नातं सारखं नसतं
सर्व नाती समान स्वरूपाची नसतात. काही नाती भावनिक आधार देतात. काही नाती व्यावसायिक असतात. काही मैत्री गरजेच्या काळात उपयोगी पडतात तर काही फक्त आनंद वाटण्यासाठी असतात.
जर आपण प्रत्येक नात्याकडून सारखीच अपेक्षा ठेवली, तर निराशा होण्याची शक्यता वाढते.
म्हणून प्रत्येक नात्याचं स्वरूप ओळखणं आवश्यक आहे.
लोक खरोखरच वापर करत आहेत हे कसं ओळखाल?
खालील काही लक्षणे वारंवार दिसत असतील तर त्या नात्याचा विचार करण्याची गरज असू शकते.
- व्यक्ती फक्त काम असलं कीच संपर्क करते.
- तुमच्या भावना किंवा अडचणींमध्ये तिला रस नसतो.
- मदत मिळाल्यावर कृतज्ञता दाखवत नाही.
- तुमच्या वेळेचा आणि मर्यादांचा आदर करत नाही.
- तुम्ही मदत नाकारली की रागावते किंवा दोष देते.
अशी परिस्थिती सतत असेल तर ते असंतुलित नात्याचं लक्षण असू शकतं.
“नाही” म्हणणं का गरजेचं आहे?
अनेक लोकांना नाही म्हणताना अपराधी वाटतं. त्यांना वाटतं की त्यामुळे नातं बिघडेल.
परंतु संशोधन असे दर्शवते की निरोगी नात्यांमध्ये स्पष्ट मर्यादा असतात. मर्यादा म्हणजे भिंत नव्हे, तर स्वतःचं संरक्षण.
तुम्ही प्रत्येक वेळी उपलब्ध असलाच पाहिजे असं नाही.
कधी कधी “मी आत्ता मदत करू शकत नाही” किंवा “माझ्याकडे वेळ नाही” असं सांगणं पूर्णपणे योग्य असतं.
स्वतःची किंमत इतरांच्या गरजांवर अवलंबून ठेवू नका
काही लोकांना इतरांची मदत करताना स्वतःची किंमत जाणवते. त्यामुळे जेव्हा लोक त्यांच्याकडे येणं कमी करतात किंवा त्यांची गरज नसते, तेव्हा त्यांना स्वतःचं महत्त्व कमी झाल्यासारखं वाटू शकतं.
परंतु तुमची किंमत फक्त तुम्ही किती मदत करता यावर अवलंबून नसते.
तुमचं अस्तित्व, तुमचं व्यक्तिमत्त्व, तुमच्या भावना आणि तुमची मूल्यं यांमुळेही तुम्ही महत्त्वाचे आहात.
भावनिक थकवा टाळा
सतत इतरांसाठी उपलब्ध राहिल्याने भावनिक थकवा निर्माण होऊ शकतो. याला “Compassion Fatigue” असेही म्हणतात.
यामध्ये व्यक्तीला थकवा, चिडचिड, निराशा आणि भावनिक रिक्तता जाणवू शकते.
म्हणून इतरांची काळजी घेताना स्वतःची काळजी घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
काय करावं?
- आपल्या नात्यांचं वस्तुनिष्ठ निरीक्षण करा.
- मदत करताना स्वतःच्या मर्यादा ओळखा.
- गरज असेल तेव्हा नाही म्हणायला शिका.
- आपल्या अपेक्षा स्पष्टपणे व्यक्त करा.
- स्वतःच्या भावनिक गरजांकडे लक्ष द्या.
- जे लोक खरंच तुमची काळजी घेतात त्यांच्यासोबत वेळ घालवा.
- स्वतःची किंमत इतरांच्या मान्यतेवर अवलंबून ठेवू नका.
निष्कर्ष
“लोक माझ्याकडे फक्त गरज असली कीच येतात” ही भावना अनेकांना कधीतरी अनुभवायला मिळते. काही वेळा त्यामध्ये वास्तवाचा भाग असू शकतो, तर काही वेळा आपल्या अपेक्षा, अनुभव आणि नकारात्मक घटनांकडे जास्त लक्ष जाण्यामुळेही ही भावना निर्माण होऊ शकते.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःला वापरून घेऊ न देणं आणि त्याच वेळी सर्व लोकांविषयी कटुता न बाळगणं. निरोगी मर्यादा, स्पष्ट संवाद आणि आत्मसन्मान यांच्या मदतीने आपण अधिक संतुलित आणि समाधानकारक नातेसंबंध निर्माण करू शकतो.
लक्षात ठेवा, तुमची किंमत लोकांना तुमची गरज आहे म्हणून नाही, तर तुम्ही जसे आहात तसेच मौल्यवान आहात म्हणून आहे.
धन्यवाद.