आयुष्यात रोज आपल्याला अनेक छोटे-मोठे निर्णय घ्यावे लागतात. आज काय करायचं, कोणाशी बोलायचं, नोकरी बदलायची की नाही, एखादं नातं पुढे न्यायचं की नाही, पैसे कुठे गुंतवायचे, मुलांच्या शिक्षणाबद्दल काय निर्णय घ्यायचा, अशा अनेक गोष्टी आपल्या निर्णयक्षमतेची परीक्षा घेत असतात.
काही लोक निर्णय पटकन घेतात, तर काही लोक निर्णय घेण्यापूर्वी खूप विचार करतात. पुन्हा पुन्हा वेगवेगळ्या शक्यता डोक्यात आणतात. “माझा निर्णय चुकला तर?”, “लोक काय म्हणतील?”, “नंतर पश्चात्ताप झाला तर?” असे विचार मनात सुरू होतात.
यालाच अनेकदा निर्णयाची भीती किंवा decision anxiety म्हणता येते.
पण एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा.
चांगला निर्णय म्हणजे नेहमीच योग्य ठरणारा निर्णय नाही. उपलब्ध माहितीच्या आधारावर त्या वेळी शक्य तितका योग्य निर्णय घेणे म्हणजे चांगली निर्णयप्रक्रिया.
निर्णय घेताना भीती का वाटते?
आपल्या मेंदूला अनिश्चितता आवडत नाही. एखाद्या निर्णयाचा परिणाम आपल्याला माहीत नसतो, तेव्हा मन संभाव्य धोके शोधू लागते.
उदाहरणार्थ, नोकरी बदलण्याचा विचार करताना मन म्हणू शकतं,
“नवीन नोकरी मिळाली नाही तर?”
“पगार कमी झाला तर?”
“नवीन ठिकाणी जुळवून घेता आलं नाही तर?”
हे प्रश्न चुकीचे नाहीत. उलट, धोके ओळखण्यासाठी ते आवश्यक आहेत. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा विचार करण्याऐवजी आपण सतत विचारच करत राहतो आणि निर्णय पुढे ढकलत राहतो.
संशोधनातही असे दिसून आले आहे की चिंता आणि अनिश्चिततेबद्दलची असहिष्णुता निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम करू शकते.
मग काय करायचं?
१. स्वतःला विचारा, “मला नेमकी कशाची भीती वाटते?”
फक्त “मला निर्णयाची भीती वाटते” एवढ्यावर थांबू नका.
भीतीचा मूळ मुद्दा शोधा.
उदाहरणार्थ:
“मला चुकीचा निर्णय घेण्याची भीती वाटते.”
“मला लोकांच्या प्रतिक्रियेची भीती वाटते.”
“मला आर्थिक नुकसान होण्याची भीती वाटते.”
“मला नंतर पश्चात्ताप होण्याची भीती वाटते.”
भीतीला शब्द दिल्यामुळे ती अस्पष्ट राहत नाही. समस्या स्पष्ट दिसू लागते आणि तिच्यावर उपाय शोधणे सोपे होते.
२. प्रत्येक निर्णयाला ‘बरोबर किंवा चूक’ असं समजू नका.
आपण अनेकदा निर्णयांकडे दोनच पर्यायांनी पाहतो.
हा निर्णय योग्य किंवा हा निर्णय चुकीचा.
प्रत्यक्ष जीवन मात्र इतकं सरळ नसतं.
काही निर्णय त्या वेळच्या परिस्थितीत योग्य असतात, पण परिस्थिती बदलल्यानंतर त्यांचा परिणाम अपेक्षेप्रमाणे होत नाही.
म्हणून स्वतःला विचारा:
“माझ्याकडे आज उपलब्ध असलेल्या माहितीच्या आधारावर हा निर्णय योग्य वाटतोय का?”
हा प्रश्न अधिक वास्तववादी आहे.
३. निर्णयासाठी मर्यादित वेळ ठरवा.
Overthinking मध्ये एक मोठी समस्या म्हणजे विचार करण्याला शेवट नसतो.
म्हणून निर्णयासाठी स्वतःला वेळ द्या.
छोट्या निर्णयासाठी ५ किंवा १० मिनिटे पुरेशी असू शकतात.
मध्यम स्वरूपाच्या निर्णयासाठी एक दिवस किंवा काही दिवस ठरवू शकता.
मोठ्या निर्णयासाठी अधिक वेळ लागू शकतो.
पण स्वतःला विचारा:
“मला आणखी माहिती हवी आहे की मी फक्त पुन्हा पुन्हा त्याच विचारांचा विचार करतोय?”
हा फरक खूप महत्त्वाचा आहे.
४. सर्वात वाईट काय होऊ शकतं ते लिहा.
मनात भीती असताना समस्या खूप मोठी वाटते.
कागदावर लिहिल्यावर ती अधिक स्पष्ट दिसू शकते.
तीन प्रश्न लिहा:
- सर्वात वाईट काय होऊ शकतं?
- त्याची शक्यता किती आहे?
- असं झालं तरी मी काय करू शकतो?
तिसरा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे.
कारण अनेकदा भीतीचा केंद्रबिंदू “काहीतरी वाईट होईल” हा नसतो. तर “ते झालं तर मी ते हाताळू शकणार नाही” हा असतो.
आपल्याकडे पर्याय आहेत हे लक्षात आलं की भीतीची तीव्रता कमी होऊ शकते.
५. निर्णयाचे फायदे आणि तोटे लिहा.
मनात विचार करण्यापेक्षा कागदावर दोन स्तंभ करा.
फायदे | तोटे
त्यानंतर प्रत्येक मुद्द्याला महत्त्वानुसार क्रम द्या.
यामुळे भावनिक गोंधळ कमी होऊन निर्णयातील महत्त्वाचे घटक स्पष्ट दिसतात.
तथापि, प्रत्येक निर्णय फक्त फायदे-तोट्यांच्या यादीने घेतला पाहिजे असं नाही. आपल्या मूल्यांशी, गरजांशी आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टांशी तो निर्णय जुळतो का हेही पाहणं महत्त्वाचं आहे.
६. स्वतःच्या मूल्यांचा विचार करा.
कधी कधी आपल्याला निर्णयाची भीती नसते.
आपल्याला स्वतःच्या निर्णयामुळे इतर लोक नाराज होतील याची भीती असते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला स्वतःच्या आवडीचे करिअर निवडायचे आहे, पण कुटुंबाला दुसरं क्षेत्र अपेक्षित आहे.
अशा वेळी स्वतःला विचारा:
“हा निर्णय माझ्या मूल्यांशी आणि भविष्यातील उद्दिष्टांशी जुळतो का?”
इतरांचे मत महत्त्वाचे आहे, पण आयुष्याचा प्रत्येक निर्णय फक्त इतरांना खूश करण्यासाठी घेणे योग्य नाही.
७. ‘Perfect decision’ ऐवजी ‘good enough decision’ स्वीकारा.
परिपूर्ण निर्णय मिळण्याची वाट पाहत राहिल्यास अनेक निर्णय कधीच घेतले जाणार नाहीत.
कारण भविष्यात काय होईल याची आपल्याला पूर्ण माहिती कधीच नसते.
म्हणून स्वतःला सांगा:
“माझ्याकडे उपलब्ध माहितीच्या आधारावर हा निर्णय पुरेसा चांगला आहे.”
ही मानसिकता निर्णय घेण्यातील अनावश्यक दबाव कमी करू शकते.
८. निर्णय घेतल्यानंतर पुन्हा पुन्हा त्याची तपासणी करू नका.
निर्णय घेतल्यानंतरही,
“मी योग्य केलं का?”
“दुसरा पर्याय घेतला असता तर?”
“कदाचित माझी चूक झाली असेल.”
असे विचार सतत येत राहू शकतात.
याला काही वेळा post-decision rumination म्हणता येते.
निर्णय घेतल्यानंतर स्वतःला सांगा:
“त्या वेळी माझ्याकडे जे ज्ञान आणि परिस्थिती होती, त्यानुसार मी निर्णय घेतला. आता पुढे काय करता येईल यावर लक्ष देतो.”
भूतकाळातील निर्णय बदलता येत नाही, पण त्यातून पुढचा निर्णय अधिक चांगला घेता येतो.
एक सोपी ‘DECIDE’ पद्धत
निर्णय घेताना ही छोटी पद्धत वापरून पहा:
D – Define: नेमकी समस्या काय आहे?
E – Explore: माझ्याकडे कोणते पर्याय आहेत?
C – Check: प्रत्येक पर्यायाचे फायदे, तोटे आणि संभाव्य धोके कोणते?
I – Identify: माझ्या मूल्यांशी कोणता पर्याय जास्त जुळतो?
D – Decide: उपलब्ध माहितीच्या आधारावर निर्णय घ्या.
E – Evaluate: काही काळानंतर परिणाम पाहा आणि आवश्यक असल्यास बदल करा.
यामुळे निर्णय घेणे ही एक प्रक्रिया आहे, अंतिम परीक्षा नाही, हे लक्षात येते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
निर्णय घेताना भीती वाटणे म्हणजे आपण कमजोर आहोत असे नाही.
काही निर्णय खरोखरच महत्त्वाचे असतात. त्यामुळे चिंता होणे स्वाभाविक आहे.
पण जर प्रत्येक निर्णयामुळे प्रचंड चिंता निर्माण होत असेल, निर्णय सतत पुढे ढकलले जात असतील, दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल किंवा सतत नकारात्मक विचार सुरू राहत असतील, तर मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी बोलणे उपयोगी ठरू शकते.
लक्षात ठेवा:
तुम्हाला भविष्याची पूर्ण खात्री मिळाल्यानंतर निर्णय घ्यायचा नसतो.
अनिश्चितता स्वीकारून, उपलब्ध माहितीचा विचार करून आणि स्वतःच्या मूल्यांशी प्रामाणिक राहून पुढचं पाऊल उचलायचं असतं.
कारण आयुष्यात प्रत्येक निर्णय १००% योग्य असेलच असं नाही.
पण प्रत्येक निर्णयातून काहीतरी शिकता येतं.
आणि अनेकदा चुकीचा निर्णय घेण्यापेक्षा, भीतीमुळे कोणताही निर्णय न घेणे अधिक मोठी समस्या ठरू शकते.
धन्यवाद.