अपयशाची भीती ही अनेक लोकांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी मानसिक अडचण असते. अनेक वेळा लोकांकडे क्षमता असते, ज्ञान असते, मेहनत करण्याची तयारीही असते. पण तरीसुद्धा ते सुरुवातच करत नाहीत. कारण त्यांच्या मनात एकच विचार सतत फिरत राहतो, “जर मी अपयशी ठरलो तर?” ही भीती इतकी मोठी होते की व्यक्ती प्रयत्न करण्याआधीच थांबते.
मानसशास्त्रानुसार याला “Fear of Failure” असे म्हणतात. ही फक्त साधी भीती नसते. ही भीती आपल्या आत्मविश्वासावर, निर्णयक्षमतेवर आणि भविष्यातील संधींवर खोल परिणाम करते. संशोधनात असे दिसून आले आहे की जे लोक अपयशाची जास्त भीती बाळगतात ते नवीन गोष्टी शिकण्यापासून, संधी स्वीकारण्यापासून आणि स्वतःची क्षमता वापरण्यापासून दूर राहतात.
लहानपणापासून अनेक लोकांना “चूक करू नकोस”, “फेल होऊ नकोस”, “लोक काय म्हणतील?” अशा गोष्टी सतत ऐकायला मिळतात. त्यामुळे त्यांच्या मनात अपयश म्हणजे लाज, कमीपणा आणि नकारात्मकता अशी भावना तयार होते. पुढे जाऊन हीच भावना मोठ्या निर्णयांमध्ये अडथळा बनते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला स्वतःचा व्यवसाय सुरू करायचा असतो. त्याच्याकडे चांगली कल्पना असते. पण तो सतत विचार करत राहतो, “जर पैसे बुडाले तर?”, “जर लोकांनी हसले तर?”, “जर मी यशस्वी झालो नाही तर?” आणि शेवटी तो सुरुवातच करत नाही. अनेक वर्षांनी त्याला जाणवते की त्याने प्रयत्न तरी करायला हवा होता.
मानसशास्त्रज्ञ Carol Dweck यांच्या संशोधनानुसार काही लोक “Fixed Mindset” मध्ये जगतात. म्हणजे त्यांना वाटते की क्षमता जन्मतः ठरलेली असते. त्यामुळे त्यांना अपयश म्हणजे स्वतःची किंमत कमी झाल्यासारखे वाटते. पण “Growth Mindset” असलेले लोक अपयशाला शिकण्याची प्रक्रिया मानतात. ते चुका करून सुधारतात आणि पुढे जातात.
Fear of Failure मुळे मेंदूत ताण वाढतो. Cortisol नावाचा stress hormone वाढतो. त्यामुळे व्यक्ती जास्त विचार करू लागते, निर्णय घेण्यात उशीर करते आणि आत्मविश्वास कमी होतो. काही लोक तर सतत planning करत राहतात पण action घेत नाहीत. याला “Analysis Paralysis” असेही म्हटले जाते. म्हणजे जास्त विचारामुळे कृती थांबणे.
सोशल मीडियामुळेही ही भीती वाढताना दिसते. लोक इतरांचे यश पाहतात पण त्यांच्या संघर्षाकडे लक्ष देत नाहीत. त्यामुळे स्वतःची तुलना सुरू होते. मग मनात वाटू लागते की “मी पुरेसा चांगला नाही.” ही भावना व्यक्तीला आतून कमजोर बनवते.
पण एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. जगात यशस्वी झालेल्या जवळपास प्रत्येक व्यक्तीने अपयश अनुभवलेले आहे. अपयश हा शेवट नसतो. तो फक्त शिकण्याचा भाग असतो.
Thomas Edison यांनी बल्ब तयार करण्याआधी हजारो प्रयोग केले होते. लोकांनी त्यांना विचारले की इतक्या वेळा अपयशी झाल्यावर तुम्हाला कसे वाटले? ते म्हणाले, “मी अपयशी झालो नाही. मी फक्त हजारो चुकीचे मार्ग शोधले.” हा दृष्टिकोन खूप महत्त्वाचा आहे.
Fear of Failure वर मात करण्यासाठी सर्वात पहिले काम म्हणजे अपयशाची व्याख्या बदलणे. अपयश म्हणजे आपण निरुपयोगी आहोत असे नाही. अपयश म्हणजे एखादी गोष्ट आपल्या अपेक्षेप्रमाणे झाली नाही. एवढेच.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे छोट्या सुरुवाती करणे. अनेक लोकांना सुरुवातीलाच मोठे यश हवे असते. त्यामुळे दबाव वाढतो. पण मानसशास्त्र सांगते की लहान कृती आत्मविश्वास वाढवतात. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला पुस्तक लिहायचे असेल तर पहिल्या दिवशी पूर्ण पुस्तकाचा विचार करू नका. फक्त एक पान लिहा. जर व्यायाम सुरू करायचा असेल तर पहिल्या दिवशी फक्त 10 मिनिटे चालण्यापासून सुरुवात करा.
तिसरी गोष्ट म्हणजे स्वतःशी बोलण्याची पद्धत बदलणे. अनेक लोक सतत स्वतःलाच नकारात्मक गोष्टी सांगत असतात. “मी करू शकत नाही”, “मी नक्की फेल होणार”, “माझ्यात क्षमता नाही.” अशा विचारांचा थेट परिणाम आत्मविश्वासावर होतो. Cognitive Behavioral Therapy म्हणजेच CBT या मानसशास्त्रीय पद्धतीमध्ये नकारात्मक विचार ओळखून त्यांना बदलण्यावर भर दिला जातो.
उदाहरणार्थ, “मी अपयशी ठरलो तर सगळं संपेल” हा विचार बदलून, “मी प्रयत्न करेन आणि त्यातून काहीतरी शिकेन” असा विचार केला तर मेंदूवरील ताण कमी होतो.
चौथी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुलना कमी करणे. प्रत्येक व्यक्तीचा प्रवास वेगळा असतो. काही लोकांना लवकर यश मिळते तर काहींना उशिरा. पण याचा अर्थ असा नाही की उशिरा यश मिळणारी व्यक्ती कमी सक्षम आहे.
Fear of Failure वर मात करण्यासाठी self compassion म्हणजे स्वतःशी दयाळूपणे वागणेही खूप गरजेचे आहे. संशोधनात असे दिसून आले आहे की जे लोक स्वतःच्या चुका स्वीकारतात आणि स्वतःला समजून घेतात ते मानसिकदृष्ट्या अधिक मजबूत असतात.
काही वेळा लोक सुरुवातच करत नाहीत कारण त्यांना परफेक्ट व्हायचे असते. पण perfectionism हीसुद्धा भीतीचाच एक भाग आहे. वास्तवात परफेक्ट कोणीच नसते. काम सुरू करणे हे परफेक्ट होण्यापेक्षा जास्त महत्त्वाचे असते.
एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवा. सुरुवात न करणे हे सुद्धा एक प्रकारचे अपयशच असते. कारण त्यामध्ये आपण स्वतःलाच संधी देत नाही. प्रयत्न केल्यावर अपयश आले तरी अनुभव मिळतो, शिकायला मिळते, सुधारता येते. पण प्रयत्नच केला नाही तर मनात कायम पश्चात्ताप राहतो.
मानसिकदृष्ट्या मजबूत लोक अपयशाला घाबरत नाहीत. ते त्याकडे feedback म्हणून पाहतात. प्रत्येक चूक त्यांना पुढच्या पायरीसाठी तयार करत असते.
म्हणूनच, Fear of Failure मुळे स्वतःला थांबवू नका. सुरुवात छोटी असली तरी चालेल. चुका झाल्या तरी चालतील. लोक काय म्हणतील यापेक्षा तुम्ही स्वतःबद्दल काय विचार करता हे जास्त महत्त्वाचे आहे.
कारण आयुष्यात सर्वात मोठा धोका अपयश नसतो. सर्वात मोठा धोका म्हणजे भीतीमुळे प्रयत्नच न करणे.
धन्यवाद.