मानसशास्त्र म्हटलं की आपल्या मनात अनेक गोष्टी लगेच येतात. मन वाचणे, व्यक्तिमत्त्व ओळखणे, बालपणीच्या आठवणी शोधून काढणे, एखाद्या व्यक्तीच्या वागण्यामागचं कारण एका वाक्यात सांगणे अशा अनेक कल्पना समाजात लोकप्रिय आहेत. पण यातील प्रत्येक गोष्ट वैज्ञानिकदृष्ट्या खरी असेलच असं नाही.
सोशल मीडिया आणि इंटरनेटमुळे मानसशास्त्राशी संबंधित माहिती मोठ्या प्रमाणावर लोकांपर्यंत पोहोचते. त्यातील काही माहिती संशोधनावर आधारित असते, तर काही अर्धवट, अतिशयोक्त किंवा चुकीची असते. संशोधनातून असंही दिसून आलं आहे की चुकीची माहिती वारंवार ऐकली किंवा वाचली की ती खरी वाटण्याची शक्यता वाढू शकते.
म्हणूनच मानसशास्त्रातील काही महत्त्वाचे गैरसमज समजून घेणे गरजेचे आहे.
१. “मानसशास्त्रज्ञ लोकांचं मन वाचू शकतात”
हा कदाचित मानसशास्त्राबद्दलचा सर्वात लोकप्रिय गैरसमज आहे.
मानसशास्त्रज्ञ एखाद्या व्यक्तीचे विचार अक्षरशः वाचू शकत नाहीत. ते व्यक्तीचे वर्तन, भावना, विचार करण्याची पद्धत, अनुभव आणि परिस्थिती यांचा अभ्यास करून मानसशास्त्रीय निष्कर्ष काढतात.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत शांत आहे म्हणून ती दुःखीच आहे, असा निष्कर्ष लगेच काढता येत नाही. तिची परिस्थिती, व्यक्तिमत्त्व, संवादाची पद्धत आणि इतर अनेक घटक विचारात घ्यावे लागतात.
म्हणून मानसशास्त्र म्हणजे “मन वाचण्याची कला” नसून मानवी वर्तन आणि मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास आहे.
२. “आपण मेंदूचा फक्त १० टक्के भाग वापरतो”
हा गैरसमज अनेक वर्षांपासून लोकप्रिय आहे. त्यातून “आपल्या मेंदूची ९० टक्के शक्ती अजून वापरायची बाकी आहे” अशा कल्पना निर्माण होतात.
प्रत्यक्षात मेंदूची वेगवेगळी क्षेत्रे वेगवेगळ्या कामांमध्ये सहभागी असतात. कोणताही मोठा भाग कायम निष्क्रिय पडलेला असतो, अशी कल्पना वैज्ञानिक पुराव्यांशी जुळत नाही.
याच प्रकारचा आणखी एक गैरसमज म्हणजे “डावा मेंदू म्हणजे तर्कशक्ती आणि उजवा मेंदू म्हणजे सर्जनशीलता.” काही मानसिक कार्यांमध्ये मेंदूच्या दोन्ही बाजूंचे विशिष्ट योगदान असते, पण एखादी व्यक्ती पूर्णपणे “left-brained” किंवा “right-brained” असते, याला पुरेसा वैज्ञानिक आधार नाही. मोठ्या brain-imaging अभ्यासात लोकांमध्ये अशा प्रकारचे स्थिर left-brain/right-brain personality pattern आढळले नाहीत.
३. “प्रत्येक व्यक्तीचा एक ठरलेला Learning Style असतो”
“मी visual learner आहे”, “मला फक्त ऐकून शिकता येतं”, “मुलाला चित्रातूनच शिकवलं पाहिजे” अशी वाक्यं आपण अनेकदा ऐकतो.
लोकांना कोणत्या पद्धतीने माहिती आवडते, यामध्ये फरक असू शकतो. पण विद्यार्थ्याला त्याच्या कथित learning style नुसार शिकवलं तर त्याची शिकण्याची क्षमता निश्चितपणे वाढते, याचा ठोस आणि पुनरावृत्ती होणारा वैज्ञानिक पुरावा नाही. अनेक संशोधनांचा आढावा घेतल्यानंतरही learning styles च्या “matching” कल्पनेला पुरेसा आधार मिळालेला नाही.
म्हणून मुलाला “तू visual learner आहेस, त्यामुळे तू गणितात चांगला होऊ शकत नाहीस” असं लेबल लावणं टाळायला हवं.
४. “आपल्या आठवणी म्हणजे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असतात”
आपल्याला एखादी घटना खूप स्पष्टपणे आठवत असेल तर ती तंतोतंत घडलीच असेल, असं नाही.
मानवी स्मरणशक्ती ही कॅमेऱ्यासारखी नसते. आठवणी पुन्हा आठवताना त्यामध्ये बदल होऊ शकतात. नवीन माहिती, इतरांनी सांगितलेल्या गोष्टी, प्रश्न विचारण्याची पद्धत आणि आपल्या स्वतःच्या कल्पना यांचा आठवणींवर परिणाम होऊ शकतो.
संशोधनात false memories म्हणजेच प्रत्यक्षात न घडलेल्या किंवा वेगळ्या प्रकारे घडलेल्या घटनांच्या आठवणी निर्माण होण्याची शक्यता दाखवण्यात आली आहे. त्यामुळे “मला अगदी स्पष्ट आठवतंय, म्हणजे ते नक्कीच तसंच घडलं होतं” हा निष्कर्ष नेहमी बरोबर असेलच असं नाही.
५. “मानसिक आजार म्हणजे कमकुवत मनाची लक्षणं”
हा गैरसमज अत्यंत घातक आहे.
चिंता, नैराश्य किंवा इतर मानसिक आरोग्याच्या समस्या म्हणजे व्यक्ती कमकुवत आहे, आळशी आहे किंवा तिची इच्छाशक्ती कमी आहे, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे आहे.
मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमध्ये जैविक, मानसशास्त्रीय आणि सामाजिक अनेक घटकांचा सहभाग असू शकतो. त्यामुळे एखाद्याला “मन मजबूत कर आणि सगळं ठीक होईल” एवढं सांगणं पुरेसं नसतं.
मानसिक आजाराभोवती असलेला stigma म्हणजे कलंक लोकांना मदत घेण्यापासून रोखू शकतो, हे संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळे मानसिक आरोग्याच्या समस्यांकडे सहानुभूतीने आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहणे आवश्यक आहे.
६. “फक्त positive विचार केला की प्रत्येक समस्या दूर होते”
सकारात्मक विचार उपयोगी ठरू शकतो. पण प्रत्येक मानसिक किंवा जीवनातील समस्या केवळ positive thinking मुळे दूर होते, हा अतिसुलभ निष्कर्ष आहे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला गंभीर मानसिक त्रास होत असेल तर “नकारात्मक विचार करू नकोस” असं सांगण्यापेक्षा तिचं म्हणणं ऐकून घेणं, परिस्थिती समजून घेणं आणि गरज असल्यास योग्य व्यावसायिक मदत घेणं अधिक महत्त्वाचं आहे.
मानसशास्त्राचा उद्देश प्रत्येक वेळी आनंदी राहण्याचा आग्रह करणे नाही. आपल्या भावनांना समजून घेणे, त्यांच्याशी योग्य पद्धतीने सामना करणे आणि परिस्थितीनुसार प्रभावी कृती करणे हा त्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.
७. “मानसशास्त्रातील प्रत्येक लोकप्रिय Quote म्हणजे Psychology”
सोशल मीडियावर अनेक वाक्यांच्या शेवटी “Psychology says…” किंवा “According to psychologists…” असं लिहिलेलं दिसतं.
पण एखादं वाक्य सुंदर, भावनिक किंवा आपल्याला पटणारं आहे म्हणून ते वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेलं असतंच असं नाही.
उदाहरणार्थ, “जो शांत असतो तो सर्वात जास्त दुःखी असतो”, “ज्याला जास्त राग येतो तो आतून खूप प्रेमळ असतो” किंवा “कोणी तुमच्याकडे पाहून लगेच नजर वळवली तर तो तुमच्यावर प्रेम करतो” अशी वाक्यं आकर्षक वाटू शकतात. पण अशा एका निरीक्षणावरून व्यक्तीच्या मानसिक अवस्थेचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही.
म्हणून कोणतीही मानसशास्त्रीय माहिती स्वीकारण्यापूर्वी तिचा स्रोत, संशोधन आणि संदर्भ तपासणे महत्त्वाचे आहे.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट…
मानसशास्त्र हे भविष्य सांगण्याचं किंवा मन वाचण्याचं शास्त्र नाही. ते मानवी विचार, भावना, वर्तन आणि मानसिक प्रक्रियांना वैज्ञानिक पद्धतीने समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे.
गैरसमज निर्माण होण्याचं एक कारण म्हणजे मानसशास्त्रीय संकल्पना खूप सोप्या करून सोशल मीडियावर मांडल्या जातात. त्यामुळे “एका वाक्यात व्यक्तिमत्त्व ओळखा”, “या एका सवयीवरून तुमचं मानसिक वय कळेल” किंवा “ही एक खूण म्हणजे समोरची व्यक्ती narcissist आहे” अशा दाव्यांकडे सावधपणे पाहायला हवं.
मानसशास्त्र आपल्याला लोकांना एका ठरावीक चौकटीत बसवायला शिकवत नाही. उलट, प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, अनुभव आणि मानसिक प्रक्रिया समजून घेण्याची दृष्टी देते.
म्हणून पुढच्या वेळी एखादी “Psychology Fact” सोशल मीडियावर दिसली, तर ती लगेच पुढे पाठवण्याआधी एक प्रश्न नक्की विचारा:
“याला वैज्ञानिक पुरावा आहे का?”
कारण मानसशास्त्र समजून घेण्याची खरी सुरुवात माहिती जमा करण्यापासून नाही, तर योग्य आणि चुकीच्या माहितीमधला फरक ओळखण्यापासून होते.
धन्यवाद.