मुलं पालकांपासून दूर जाणं ही प्रक्रिया एका दिवसात घडत नाही. अनेकदा घरात मोठा वादही झालेला नसतो, तरी मुलं मनाने पालकांपासून दूर जाऊ लागतात. पालकांना वाटतं, “आम्ही तर मुलासाठीच एवढं करतोय.” पण मुलाच्या मनात मात्र वेगळाच अनुभव तयार होत असतो.
पालकांचं प्रेम, काळजी आणि शिस्त आवश्यक आहेत. मात्र प्रेम व्यक्त करण्याची पद्धत चुकीची असेल, तर त्याच प्रेमाचा मुलावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. संशोधन आणि जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार मुलांच्या निरोगी विकासासाठी प्रेमळ, प्रतिसाद देणारे आणि सुरक्षित पालक-मूल संबंध अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
१. प्रत्येक गोष्टीवर सतत ओरडणे
“किती वेळा सांगायचं?”
“तुला काही समजत नाही का?”
“तुझ्याकडून काहीच नीट होत नाही.”
अशा वाक्यांचा वारंवार वापर केल्यामुळे मुलाला शिस्त लागण्यापेक्षा पालकांशी संवाद साधण्याची भीती निर्माण होऊ शकते.
American Academy of Pediatrics नुसार ओरडणे, अपमान करणे किंवा लाजवणे यांसारख्या कठोर पद्धती दीर्घकाळ प्रभावी शिस्त लावण्यासाठी योग्य नाहीत आणि त्या मुलांच्या भावनिक व वर्तनात्मक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम करू शकतात.
मुलाला चुकीचं वर्तन समजावून सांगणं आवश्यक आहे, पण “तू वाईट आहेस” असं सांगण्याऐवजी “हे वर्तन योग्य नाही” असं सांगणं अधिक उपयुक्त ठरतं.
२. मुलाचं सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणं
“शेजारचा मुलगा बघ, किती अभ्यास करतो.”
“तुझ्या बहिणीला सगळं पटकन समजतं.”
“तुझ्या मित्राला किती चांगले मार्क्स आहेत.”
तुलना केल्यामुळे मुलामध्ये प्रेरणा निर्माण होईल असं पालकांना वाटतं. पण अनेकदा त्यातून न्यूनगंड, असुरक्षितता आणि पालकांच्या अपेक्षा पूर्ण न करण्याची भीती वाढते.
हळूहळू मुलाला असं वाटू शकतं की, “मी जसा आहे तसा आई-बाबांना आवडत नाही.”
आणि जिथे स्वीकार कमी वाटतो, तिथे मूल मन मोकळं करणं कमी करतं.
३. मुलाचं बोलणं न ऐकणे
मुलं एखादी समस्या सांगत असताना पालक लगेच सल्ला देतात.
“यात एवढं काय?”
“दुर्लक्ष कर.”
“तूच काहीतरी केलं असेल.”
“अभ्यास कर, बाकी सगळं विसर.”
पण मुलाला प्रत्येक वेळी उपाय नको असतो. अनेकदा त्याला फक्त कुणीतरी शांतपणे ऐकावं असतं.
Responsive caregiving म्हणजे मुलाच्या संकेतांकडे, भावना आणि गरजांकडे लक्ष देऊन योग्य प्रतिसाद देणं. संशोधनात अशा संवेदनशील संवादाचा मुलांच्या विकासाशी सकारात्मक संबंध आढळतो.
म्हणून कधी कधी पालकांनी फक्त एवढंच विचारावं,
“तुला नेमकं काय वाटतंय? मला सांग, मी ऐकतो.”
४. प्रत्येक निर्णय मुलासाठी घेणे
मुलाला काय घालायचं, कोणाशी मैत्री करायची, कोणता छंद ठेवायचा, कोणत्या विषयात रस घ्यायचा, भविष्यात काय करायचं, हे सगळं पालकांनी ठरवलं तर मुलाला स्वतःच्या निर्णयक्षमतेवर विश्वास ठेवणं कठीण होऊ शकतं.
पालकांनी दिशा दाखवावी, पण प्रत्येक पाऊल स्वतः ठरवण्याची संधी मुलाला द्यावी.
स्वातंत्र्य म्हणजे मुलाला पूर्णपणे मोकळं सोडणं नाही. तर योग्य मर्यादांच्या आत त्याला विचार करण्याची आणि निवड करण्याची संधी देणं होय.
५. मुलाच्या भावनांची थट्टा करणे
“मुलं कधी रडतात का?”
“एवढ्याशा गोष्टीसाठी रडतोस?”
“तुला अजून काय दुःख असणार?”
अशा वाक्यांमुळे मुलाला आपल्या भावनाच चुकीच्या आहेत असं वाटू शकतं.
मुलाच्या प्रत्येक मागणीला होकार देणं गरजेचं नाही. पण त्याची भावना नाकारणंही योग्य नाही.
उदाहरणार्थ,
“तुला खूप वाईट वाटलंय हे मला दिसतंय. पण आपण हा प्रश्न दुसऱ्या पद्धतीने सोडवूया.”
यामुळे भावना स्वीकारली जाते आणि मर्यादाही कायम राहते.
६. मुलाच्या चुका कायम आठवण करून देणे
मुलाने एखादी चूक केली की ती चूक सुधारण्याची संधी देण्याऐवजी वारंवार तीच गोष्ट सांगितली तर मुलाला स्वतःची ओळखच त्या चुकीशी जोडलेली वाटू शकते.
“तू आधीही असंच केलं होतंस.”
“तुझ्याकडून हे नेहमीच होतं.”
अशा वाक्यांऐवजी,
“यावेळी काय चुकलं आणि पुढच्या वेळी आपण काय वेगळं करू शकतो?”
असं विचारणं अधिक परिणामकारक ठरतं.
७. प्रेमाला अटी जोडणे
“मार्क्स चांगले आले तरच तुला मोबाईल मिळेल.”
“आमचं ऐकलंस तरच तू चांगला मुलगा आहेस.”
मुलाला शिस्त आणि परिणाम समजावून सांगणं योग्य आहे. पण “तू चांगला असलास तरच आम्ही तुला स्वीकारतो” असा संदेश त्याला मिळता कामा नये.
मुलाला हे जाणवणं आवश्यक आहे की, “मी चूक केली तरी माझे आई-बाबा माझ्यावर प्रेम करतात; ते माझ्या चुकीच्या वर्तनाला मात्र मान्यता देत नाहीत.”
८. पालकांनी स्वतःचा मोबाईल मुलापेक्षा महत्त्वाचा बनवणे
मुलं पालकांच्या शब्दांपेक्षा त्यांच्या वर्तनातून जास्त शिकतात.
मूल बोलत असताना पालक सतत फोनमध्ये व्यस्त असतील, तर मुलाला अप्रत्यक्ष संदेश मिळतो, “माझ्यापेक्षा दुसरी गोष्ट महत्त्वाची आहे.”
म्हणून दररोज काही वेळ मोबाईल बाजूला ठेवून मुलासोबत फक्त संवाद, खेळ किंवा साधा सहवास ठेवणं खूप महत्त्वाचं आहे.
मग काय करायचं?
मुलांना परिपूर्ण पालकांची गरज नसते. त्यांना उपलब्ध, ऐकून घेणारे आणि सुरक्षित वाटणारे पालक अधिक आवश्यक असतात.
दररोज काही मिनिटं मुलाशी मनापासून बोला.
त्याच्या आवडींबद्दल विचारा.
त्याचं बोलणं मध्येच तोडू नका.
चूक झाली तर व्यक्तीवर नाही, वर्तनावर बोला.
तुलना करण्याऐवजी त्याच्या प्रगतीकडे पाहा.
आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, मुलाने एखादी गोष्ट सांगितली तर त्याला लगेच न्याय देऊ नका.
कारण मुलाला जेव्हा खात्री असते की, “मी काहीही सांगितलं तरी माझे आई-बाबा आधी मला समजून घेण्याचा प्रयत्न करतील,” तेव्हा तो किशोरवयातही पालकांशी संवाद टिकवून ठेवण्याची शक्यता वाढते.
WHO च्या parenting guidelines मध्येही सकारात्मक पालकत्व, कठोर पालकत्व कमी करणं आणि पालक-मूल संबंध मजबूत करणं यावर भर दिला आहे.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा:
मुलं मोठी झाल्यावर त्यांना तुमचं घर आठवेल. पण त्या घरात त्यांना कसं वाटायचं, हे त्याहून जास्त महत्त्वाचं असेल.
तुम्ही मुलाला किती महागड्या वस्तू दिल्या हे कदाचित त्याला आठवणार नाही.
पण तो दुःखी असताना तुम्ही त्याला जवळ घेतलं होतं की ओरडलात,
तो चुकला तेव्हा तुम्ही त्याला समजून घेतलं होतं की अपमानित केलं,
आणि तो बोलत असताना तुम्ही खरंच त्याचं ऐकलं होतं की नाही…
या छोट्या अनुभवांमधूनच मुलाच्या मनात पालकांची प्रतिमा तयार होत असते.
म्हणून मुलं तुमच्यापासून दूर जाण्याआधी एकदा स्वतःला विचारा:
“माझ्या मुलाला माझ्याजवळ सुरक्षित वाटतंय का?”
कारण मजबूत पालक-मूल नातं नियंत्रणातून नाही, विश्वासातून तयार होतं.
धन्यवाद
आजच मुलांचं योग्य करीअर कॉउन्सिलिंग करून घ्या. यासंदर्भात खालीलप्रमाणे संपूर्ण माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. Online Career Counseling द्वारे निरनिराळ्या मानसशास्त्रीय किंवा करिअर चाचण्या घेऊन मुलांची योग्य करिअरची दिशा ठरवूया. Online असल्याने पालकांना आणि मुलांना कोठेही यायची-जायची गरज नाही.
