आयुष्यात समस्या कोणाला नसतात? आर्थिक अडचणी, नात्यांमधील मतभेद, कामाचा ताण, अपयश, भविष्याची चिंता, एखादी दुःखद घटना किंवा मनात साचलेल्या भावना. समस्या टाळण्याचा मोह प्रत्येकाला होतो. काही जण समस्येकडे दुर्लक्ष करतात, काही सतत स्वतःला व्यस्त ठेवतात, तर काही जण मनोरंजन, सोशल मीडिया किंवा इतर गोष्टींमध्ये स्वतःला गुंतवून ठेवतात.
क्षणभर असे केल्याने मनाला आराम मिळतो. पण समस्या मात्र तिथेच राहते.
मानसशास्त्रात याला avoidance coping किंवा काही संदर्भात experiential avoidance असे म्हटले जाते. म्हणजे त्रासदायक विचार, भावना किंवा परिस्थितीला सामोरे जाण्याऐवजी त्यापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न. अमेरिकन Psychological Association देखील avoidance coping मध्ये समस्येला थेट हाताळण्याऐवजी त्यापासून लक्ष दूर करण्याचा उल्लेख करते.
समस्या टाळल्याने मनाला शांतता का मिळत नाही?
समस्या आली की आपल्या मनात एक अस्वस्थता निर्माण होते. आपल्याला ती भावना आवडत नाही. त्यामुळे मन म्हणते, “याचा विचार नको करू.”
आपण विषय बदलतो, फोनमध्ये गुंततो, दुसऱ्यांशी बोलणे टाळतो किंवा स्वतःला कामात बुडवून घेतो.
यामुळे काही काळासाठी चिंता कमी झाल्यासारखी वाटू शकते. पण हा आराम तात्पुरता असतो. कारण मूळ समस्या सोडवलेली नसते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीसोबत तुमचा गंभीर गैरसमज झाला आहे. तुम्हाला त्याच्याशी बोलण्याची भीती वाटते. म्हणून तुम्ही बोलणेच बंद करता. त्या क्षणी तणाव कमी होईल. पण मनात प्रश्न राहतो, “आता पुढे काय होईल?”
हीच अनिश्चितता पुन्हा पुन्हा चिंता निर्माण करू शकते.
संशोधनात experiential avoidance आणि चिंता, नैराश्य, worry तसेच इतर मानसिक आरोग्याच्या लक्षणांमध्ये महत्त्वाचा संबंध आढळला आहे. 2022 मधील एका मोठ्या systematic review आणि meta-analysis मध्ये 441 अभ्यासांतील 1,35,347 सहभागींच्या माहितीचे विश्लेषण करण्यात आले आणि experiential avoidance चा anxiety आणि depressive symptoms शी मध्यम ते मोठा संबंध आढळला.
मनाची एक विचित्र सवय
मनाला वेदना टाळायच्या असतात.
पण प्रत्येक वेदना टाळणे शक्य नसते.
नोकरी गेली असेल तर दुःख होणारच. नातं तुटलं असेल तर मन दुखणारच. एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला नाकारलं असेल तर निराशा येणारच.
या भावना चुकीच्या नाहीत.
आपण त्यांना स्वीकारण्याऐवजी सतत दाबत राहिलो, तर समस्या भावनेच्या स्वरूपात मनात टिकून राहू शकते. 2007 च्या empirical review मध्ये painful thoughts आणि emotions पासून दूर राहण्याच्या प्रवृत्तीचा विविध psychological difficulties शी संबंध असल्याचे आढळले.
म्हणून मानसिक शांतता म्हणजे कधीच दुःख न होणे नाही.
मानसिक शांतता म्हणजे दुःख, चिंता किंवा अस्वस्थता आली तरी त्यांच्याकडे पळून न जाता पाहण्याची क्षमता.
समस्येला सामोरे जाणे म्हणजे नेमके काय?
समस्येला सामोरे जाणे म्हणजे सतत त्याच विचारात अडकून राहणे नाही.
“माझ्याबरोबरच असे का झाले?”
“आता माझं आयुष्य संपलं.”
“काहीच ठीक होणार नाही.”
असा सतत विचार करत राहणे म्हणजे समस्या सोडवणे नव्हे. त्याला rumination म्हणजेच विचारांचे चक्र म्हणता येईल.
समस्येला सामोरे जाणे म्हणजे परिस्थिती स्पष्टपणे पाहणे आणि स्वतःला विचारणे:
“यापैकी माझ्या हातात काय आहे?”
जर काही आपल्या नियंत्रणात असेल, तर त्यासाठी छोटं पाऊल उचलायचं.
जर काही आपल्या नियंत्रणाबाहेर असेल, तर ते स्वीकारण्याचा प्रयत्न करायचा.
मानसशास्त्रातील stress and coping models मध्ये व्यक्ती परिस्थिती किती धोकादायक आहे आणि ती हाताळण्याची स्वतःची क्षमता किती आहे याचे मूल्यमापन करते, आणि त्यानुसार coping strategy निवडते.
प्रत्येक समस्या लगेच सोडवता येत नाही
काही समस्या आपल्या हातात नसतात.
एखाद्या व्यक्तीचे वर्तन, भूतकाळात घडलेली घटना किंवा दुसऱ्याचा निर्णय आपण बदलू शकत नाही.
अशा वेळी समस्या सोडवण्यापेक्षा स्वतःची प्रतिक्रिया बदलणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
स्वीकार म्हणजे “मला हे आवडते” असा अर्थ नाही.
स्वीकार म्हणजे:
“हे घडलं आहे. मला ते आवडत नाही. पण आता या वास्तवाशी कसं जगायचं, याचा विचार मी करणार आहे.”
ही मानसिक भूमिका व्यक्तीला परिस्थितीशी अधिक लवचिकपणे जुळवून घेण्यास मदत करू शकते.
मग काय करायला हवे?
समस्या आली की सर्वप्रथम स्वतःला तीन प्रश्न विचारा.
१. नेमकी समस्या काय आहे?
मनातील भीती आणि वास्तविक समस्या वेगवेगळ्या करा.
२. माझ्या हातात काय आहे?
ज्यावर कृती करता येते, त्यावर लक्ष द्या.
३. आज मी एक छोटं कोणतं पाऊल उचलू शकतो?
मोठ्या समस्येचे संपूर्ण उत्तर लगेच मिळेलच असे नाही. पण एक छोटं पाऊल पुढे टाकता येते.
कधी एखाद्याशी शांतपणे बोलणे हे ते पाऊल असते. कधी निर्णय घेणे. कधी मदत मागणे. कधी काही काळ विश्रांती घेणे. आणि कधी “हे माझ्या नियंत्रणात नाही” हे मान्य करणे.
American Psychological Association देखील तणाव हाताळण्यासाठी समस्येकडे आरोग्यदायी पद्धतीने पाहणे, सामाजिक आधार घेणे, शरीराची काळजी घेणे आणि प्रभावी coping strategies वापरण्याचा सल्ला देते.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
समस्यांपासून पळालो की त्या नाहीशा होत नाहीत.
कधी कधी त्या मनात अधिक मोठ्या होतात.
म्हणून पुढच्या वेळी एखादी समस्या समोर आली, तेव्हा लगेच स्वतःला “हे मला नको आहे” असे म्हणण्याऐवजी एक क्षण थांबा.
दीर्घ श्वास घ्या.
स्वतःला विचारा:
“ही परिस्थिती मला काय सांगत आहे?”
आणि मग स्वतःला आणखी एक प्रश्न विचारा:
“यातून बाहेर पडण्यासाठी मी आज कोणते एक छोटे पाऊल उचलू शकतो?”
कारण मानसिक शांतता ही समस्या नसलेल्या आयुष्यात मिळत नाही.
समस्या असतानाही त्यांना समजून घेऊन, स्वीकारून आणि शक्य तिथे कृती करून पुढे जाण्याची क्षमता निर्माण झाली की मानसिक शांततेचा खरा प्रवास सुरू होतो.
आणि लक्षात ठेवा…
समस्यांपासून पळून मिळणारा आराम तात्पुरता असतो; समस्यांना समजून सामोरे जाण्याने मिळणारी शांतता अधिक खोल असते.
धन्यवाद.
गोळ्या घेण्यापेक्षा मानसिक समस्येतून बाहेर पडण्यासाठी ‘आपलं मानसशास्त्र’ ची मदत घ्या.
👉🏽 क्लिक करा 👈🏽
“आयुष्य खूप सुंदर आहे, आणखीन सुंदर बनवूया”
सर्व लेख व्हिडिओच्या रूपात पहा.
👉🏽 क्लिक करा 👈🏽