कधी कधी आयुष्य एखाद्या मोठ्या चुकीमुळे बदलत नाही. उलट, रोजच्या छोट्या निर्णयांकडे दुर्लक्ष करत करत आपण अशा ठिकाणी पोहोचतो, जिथे मागे वळून पाहताना प्रश्न पडतो, “हे सगळं इतकं कधी बदललं?” एखादं नातं आपण सतत सहन करत राहतो, शरीर आणि मनाचा थकवा दुर्लक्षित करतो, पैशांबाबत चुकीचे निर्णय घेत राहतो किंवा एखादं महत्त्वाचं काम सतत उद्यावर ढकलत राहतो. त्या क्षणी प्रत्येक निर्णय फार मोठा वाटत नाही. पण त्यांची पुनरावृत्ती आयुष्याची दिशा बदलू शकते. म्हणून आयुष्य उध्वस्त होऊ नये यासाठी नेहमी मोठी क्रांती करण्याची गरज नसते. स्वतःच्या विचारांकडे, सवयींकडे आणि निर्णयांकडे वेळेवर लक्ष देणे अधिक महत्त्वाचे असते.
आपण स्वतःच्या आयुष्याविरुद्ध निर्णय का घेतो?
माणूस स्वतःचं नुकसान जाणूनबुजून करत नाही. अनेकदा त्यामागे तात्पुरता आराम आणि दीर्घकालीन परिणाम यांच्यातील संघर्ष असतो. उदाहरणार्थ, कामाचा ताण आला की काही व्यक्ती समस्या सोडवण्याऐवजी मोबाईलवर तासन्तास वेळ घालवतात. त्या क्षणी मनाला आराम मिळतो. पण दुसऱ्या दिवशी काम वाढलेलं असतं आणि ताण आणखी वाढतो. मानसशास्त्रात वर्तनाला त्यानंतर मिळणारा परिणाम त्या वर्तनाच्या पुनरावृत्तीवर प्रभाव टाकतो, हे वर्तनात्मक मानसशास्त्रातील एक महत्त्वाचं तत्त्व आहे. म्हणजेच, एखाद्या कृतीमुळे लगेच आराम मिळाला तर ती कृती पुन्हा करण्याची शक्यता वाढते, जरी पुढे त्याचे नुकसान होत असले तरी.
याच पद्धतीने एखादी व्यक्ती सतत खर्च करते कारण खरेदीच्या क्षणी तिला आनंद मिळतो; एखादा विद्यार्थी अभ्यास टाळतो कारण पुस्तक उघडल्यावर त्याला अपयशाची भीती वाटते; एखादी व्यक्ती नात्यातील गंभीर प्रश्नावर बोलत नाही कारण वादाची भीती वाटते. प्रत्येक वेळी मन सांगतं, “आत्ता हा त्रास टाळूया.” पण टाळलेली समस्या अनेकदा नाहीशी होत नाही. ती हळूहळू मोठी होते.
विचारांची चूक आयुष्याची दिशा बदलू शकते
आपल्या मनात येणारा प्रत्येक विचार सत्य असेलच असं नाही. Cognitive distortions, म्हणजे परिस्थितीचा अर्थ लावताना होणाऱ्या विचारांच्या चुका, अनेकदा आपल्या भावनांवर आणि निर्णयांवर परिणाम करतात. “एकदा अपयश आलं म्हणजे मी कायमचा अपयशी आहे”, “त्याने माझ्याशी बोललं नाही म्हणजे त्याला माझी किंमत नाही”, “माझ्याकडून काहीच चांगलं होणार नाही”, असे विचार एखाद्या घटनेपेक्षा तिचा अर्थ अधिक त्रासदायक बनवतात.
अशा विचारांमुळे भीती, निराशा किंवा अपराधीपणा वाढू शकतो आणि त्यातून टाळण्याची सवय निर्माण होऊ शकते. म्हणून एखादा नकारात्मक विचार आला की लगेच त्यावर विश्वास ठेवण्याऐवजी स्वतःला विचारणे उपयोगी ठरते, “यासाठी माझ्याकडे पुरावा आहे का? दुसरा काही अर्थ असू शकतो का?” हा प्रश्न मनाला वास्तवाकडे परत आणण्याचा एक छोटा मार्ग आहे.
“माझ्याकडून होणार नाही” ही भावना
Self-efficacy, म्हणजे एखादी परिस्थिती हाताळण्याची आपल्यात क्षमता आहे असा विश्वास, आपल्या कृतींवर प्रभाव टाकतो. मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरांच्या संशोधनातून या संकल्पनेचे महत्त्व स्पष्ट झाले आहे. एखाद्या व्यक्तीला वारंवार अपयश आले आणि तिने त्याचा अर्थ “मीच अक्षम आहे” असा लावला, तर ती पुढचा प्रयत्न करण्याची शक्यता कमी करू शकते. प्रयत्न कमी झाले की सुधारण्याची संधीही कमी होते.
म्हणून “मला सगळं जमेल” असा अवास्तव विचार करण्यापेक्षा, “मला सगळं एकदम जमणार नाही, पण पुढचं एक पाऊल मी घेऊ शकतो” हा अधिक व्यवहार्य दृष्टिकोन आहे. छोट्या यशांचे अनुभव स्वतःबद्दलच्या क्षमतेची भावना मजबूत करू शकतात.
नात्यांमध्ये स्वतःला हरवू नका
आयुष्य उध्वस्त होण्यामागे फक्त आर्थिक किंवा व्यावसायिक समस्या नसतात. काही वेळा चुकीच्या नात्यांमध्ये सतत स्वतःला दाबून ठेवणेही माणसाला आतून थकवतं. एखादी व्यक्ती प्रत्येक वेळी समोरच्याला खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करते, स्वतःच्या गरजा व्यक्त करत नाही आणि “नातं तुटेल” या भीतीने अन्याय सहन करते. काही काळ हे नातं टिकवून ठेवतं, पण दीर्घकाळ स्वतःबद्दलची किंमत कमी होऊ शकते.
इथे Self-esteem, म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाची आणि मूल्याची जाणीव, महत्त्वाची ठरते. स्वतःचा सन्मान म्हणजे प्रत्येक वेळी स्वतःच बरोबर असणं नाही. चुकीची असेल तर ती मान्य करणे, पण सतत अपमान सहन करणे आवश्यक नाही, एवढाच त्याचा अर्थ आहे.
ताणाकडे दुर्लक्ष करण्याची किंमत
ताण हा प्रत्येकाच्या आयुष्यात असतो. पण सततचा आणि न हाताळलेला ताण झोप, लक्ष, मनःस्थिती, निर्णयक्षमता आणि दैनंदिन कामकाजावर परिणाम करू शकतो. म्हणून “मी ठीक आहे” असं म्हणत राहण्यापेक्षा स्वतःमध्ये बदल दिसत आहेत का हे पाहणं महत्त्वाचं आहे.
उदाहरणार्थ, पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींमध्ये रस कमी होणे, सतत चिडचिड होणे, झोप बिघडणे, काम टाळणे किंवा सतत अस्वस्थ वाटणे याकडे दुर्लक्ष करू नये. प्रत्येक वेळी याचा अर्थ मानसिक आजार असा नसतो, पण ही चिन्हं सातत्याने राहिली आणि दैनंदिन जीवनावर परिणाम झाला तर मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घेणे योग्य ठरू शकते.
बदल कुठून सुरू करायचा?
आयुष्य सुधारण्यासाठी एकाच वेळी दहा गोष्टी बदलण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा एक समस्या निवडा आणि तिच्यावर काम सुरू करा. सतत खर्च होत असेल तर काही दिवस प्रत्येक खर्चाची नोंद करा. अभ्यास टाळत असाल तर “आज पाच तास अभ्यास” असं न ठरवता पहिली २५ मिनिटं निश्चित करा. नात्यात गैरसमज असतील तर आरोप न करता “मला या परिस्थितीत असं वाटतं” अशा पद्धतीने संवाद सुरू करा. सतत नकारात्मक विचार येत असतील तर ते लिहून काढा आणि त्यामागे तथ्य किती आहे हे तपासा.
ही छोटी पावलं Self-awareness, म्हणजे स्वतःचे विचार, भावना आणि वर्तन यांची जाणीव, वाढवतात. त्यातून निर्णय अधिक स्पष्ट होऊ लागतात. Resilience, म्हणजे अडचणीनंतर पुन्हा सावरण्याची क्षमता, हीसुद्धा अशाच अनुभवांतून विकसित होते.
शेवटचा विचार
आपलं आयुष्य एका दिवसात उध्वस्त होत नाही आणि एका दिवसात पूर्णपणे बदलतही नाही. अनेकदा दिशा बदलते ती रोजच्या छोट्या निवडींमुळे.
आज स्वतःला एक प्रश्न विचारा: “माझ्या आयुष्यात अशी कोणती गोष्ट आहे, जी मला त्रास देते पण मी ती सतत उद्यावर ढकलत आहे?”
कदाचित त्याच प्रश्नात पुढचा बदल दडलेला असेल.
समस्या ओळखणं म्हणजे अपयश मान्य करणं नाही. उलट, ती स्वतःशी प्रामाणिक होण्याची सुरुवात आहे. प्रत्येक गोष्ट आपल्या हातात नसते. पण आपल्या पुढच्या निर्णयाकडे पाहण्याची पद्धत, मदत मागण्याची तयारी आणि एक छोटं पाऊल उचलण्याची क्षमता अनेकदा आपल्या हातात असते.
आयुष्य उध्वस्त होऊ देऊ नका, याचा अर्थ चुका कधीच होऊ देऊ नका असा नाही. चुका झाल्यानंतर त्याच दिशेने चालत राहू नका, एवढंच.
धन्यवाद.