काही लोक आपल्याशी मोठ्याने बोलतात, धमकावतात, राग व्यक्त करतात आणि आपल्याला घाबरवण्याचा प्रयत्न करतात. अशा वेळी आपणही त्याच पद्धतीने उत्तर द्यावे असे वाटते. पण मानसशास्त्र सांगते की प्रत्येक संघर्षाला शब्दांनी उत्तर देण्याची गरज नसते. अनेकदा शांत राहणे, योग्य देहबोली ठेवणे आणि आपल्या सीमांवर ठाम राहणे हे कोणत्याही आक्रमक शब्दांपेक्षा प्रभावी ठरू शकते. मात्र येथे “घाबरवणे” म्हणजे कोणाला धमकावणे किंवा मानसिक त्रास देणे नव्हे. त्याचा अर्थ असा की, आपली शांतता, आत्मविश्वास आणि ठामपणा पाहून समोरच्याला आपल्याशी चुकीच्या पद्धतीने वागण्यापूर्वी विचार करावा लागेल.
मानसशास्त्रात आपल्या वर्तनाचा समोरच्या व्यक्तीवर होणारा परिणाम महत्त्वाचा मानला जातो. आपण घाबरलेले दिसलो, सतत स्पष्टीकरण देत राहिलो किंवा समोरच्याच्या प्रत्येक शब्दाला भावनिक प्रतिक्रिया दिली, तर काही व्यक्तींना आपल्यावर अधिक दबाव टाकण्याची संधी मिळू शकते. उलट, आपण शांतपणे ऐकतो, लगेच प्रतिक्रिया देत नाही आणि आवश्यक तेवढेच बोलतो, तेव्हा संवादाची दिशा बदलू शकते. याला assertiveness, म्हणजेच स्वतःच्या अधिकारांचा आणि सीमांचा शांतपणे आग्रह धरणे, असे म्हणता येते.
समजा ऑफिसमध्ये एखादा सहकारी वारंवार तुमच्यावर विनाकारण आवाज चढवतो. सुरुवातीला तुम्ही प्रत्येक वेळी स्वतःचा बचाव करण्यासाठी मोठमोठ्याने स्पष्टीकरण देत असाल, तर वाद वाढू शकतो. त्याऐवजी त्याच्याकडे शांतपणे पाहा, त्याचे बोलणे पूर्ण होऊ द्या आणि काही क्षण शांत राहा. मग अगदी स्थिर आवाजात म्हणा, “तुम्हाला काही सांगायचे असेल तर आपण शांतपणे बोलू शकतो.” एवढेच. ना राग, ना शिवीगाळ, ना धमकी. तुमच्या या प्रतिक्रियेत एक स्पष्ट सीमा आहे. तुम्ही समोरच्याला सांगत आहात की तुम्ही संवादासाठी तयार आहात, पण अपमानजनक वर्तन स्वीकारणार नाही.
यामध्ये शांतता ही कमजोरी नसते, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. अनेकदा आपण शांत राहिलो तर लोक आपल्याला घाबरट समजतील अशी भीती असते. पण शांत राहणे आणि घाबरणे यात मोठा फरक आहे. घाबरलेली व्यक्ती अनेकदा परिस्थितीतून सुटण्यासाठी काहीही मान्य करते. शांत आणि आत्मविश्वासू व्यक्ती परिस्थिती समजून घेते आणि मग प्रतिक्रिया देते. तिच्या चेहऱ्यावर अनावश्यक भीती नसते, आवाज स्थिर असतो आणि शरीराची हालचाल नियंत्रित असते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या दुकानात दुकानदार तुमच्यावर चुकीचा आरोप करतो. तुम्ही लगेच ओरडायला सुरुवात केली तर परिस्थिती अधिक बिघडू शकते. त्याऐवजी त्याच्याकडे शांतपणे पाहून म्हणा, “तुम्ही नेमकं काय म्हणत आहात, ते स्पष्ट सांगा.” त्यानंतर शांत राहा. समोरच्याला सतत प्रश्नांची उत्तरे देण्याऐवजी त्याला स्वतःचे म्हणणे स्पष्ट करण्याची संधी द्या. हा साधा बदल अनेकदा संभाषणातील शक्तिसंतुलन बदलतो.
यामागे आणखी एक मानसशास्त्रीय घटक आहे, तो म्हणजे भावनिक नियंत्रण. जो व्यक्ती आपल्याला राग आणण्याचा प्रयत्न करतो, त्याला आपली भावनिक प्रतिक्रिया मिळाली की त्याला आपल्या वर्तनाचा परिणाम जाणवतो. पण आपण लगेच प्रतिक्रिया न देता काही क्षण थांबलो, दीर्घ श्वास घेतला आणि मग उत्तर दिले, तर आपण परिस्थितीवर स्वतःचे नियंत्रण ठेवतो. याचा अर्थ भावना दाबून ठेवणे नाही. उलट, भावना ओळखून त्यांच्यावर कृती करण्यापूर्वी थोडा वेळ घेणे आहे.
कुटुंबातही हे तंत्र उपयोगी पडू शकते. समजा एखादी व्यक्ती वारंवार तुमच्या वैयक्तिक आयुष्यात हस्तक्षेप करते आणि तुम्ही प्रत्येक वेळी वाद घालता. त्याऐवजी एकदा स्पष्टपणे सांगा, “हा माझ्या वैयक्तिक आयुष्याचा निर्णय आहे. तुमचे मत मला समजले, पण अंतिम निर्णय मी घेईन.” त्यानंतर त्याच विषयावर पुन्हा पुन्हा चर्चा करण्याची गरज नाही. प्रत्येक वेळी नवीन स्पष्टीकरण देणे म्हणजे स्वतःच्या निर्णयासाठी परवानगी मागण्यासारखे होऊ शकते.
यालाच काही वेळा “less is more” असे म्हणता येते. प्रत्येक प्रश्नाचे लांबलचक उत्तर देण्याची गरज नसते. प्रत्येक आरोपाचे खंडन करण्याची गरज नसते. प्रत्येक गैरसमज दूर करण्यासाठी स्वतःला सिद्ध करण्याची गरज नसते. काही प्रसंगी “मी याबद्दल चर्चा करू इच्छित नाही”, “हा माझा निर्णय आहे”, किंवा “आपण शांत झाल्यावर बोलूया” एवढेच पुरेसे असते.
तुमची देहबोलीही महत्त्वाची असते. समोरची व्यक्ती बोलत असताना सतत खाली पाहणे, हातवारे करणे, घाबरून हसणे किंवा अस्वस्थपणे हालचाल करणे याऐवजी शरीर स्थिर ठेवा. नैसर्गिक डोळ्यांचा संपर्क ठेवा, आवाज स्पष्ट ठेवा आणि चेहऱ्यावर अनावश्यक आक्रमकता आणू नका. आत्मविश्वास दाखवण्यासाठी आक्रमक दिसण्याची गरज नसते.
मात्र एक गोष्ट विशेष लक्षात ठेवा. काहीही न बोलता समोरच्याला घाबरवणे म्हणजे धमकावणे, धाक दाखवणे किंवा मानसिक छळ करणे नाही. कुणाला मुद्दाम भीती दाखवणे हा निरोगी संवादाचा भाग नाही. जर समोरची व्यक्ती हिंसक असेल किंवा तुम्हाला प्रत्यक्ष धोका वाटत असेल, तर शांत देहबोलीपेक्षा स्वतःची सुरक्षितता महत्त्वाची आहे. अशा परिस्थितीत विश्वासू व्यक्ती, सुरक्षा व्यवस्था किंवा आवश्यक असल्यास कायदेशीर मदत घेणे योग्य ठरते.
खरा आत्मविश्वास असा असतो की “मला प्रत्येक गोष्टीला प्रतिक्रिया देण्याची गरज नाही.” तुमची शांतता, स्पष्ट सीमा आणि सातत्यपूर्ण वर्तन यामुळे लोकांना तुमच्याशी कसे वागायचे हे समजू लागते. तुम्हाला कोणाला घाबरवण्याची गरज नसते. तुम्ही स्वतः घाबरून न जाता, स्वतःचा सन्मान राखून आणि समोरच्याचा सन्मानही न तोडता उभे राहिलात, तर तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव आपोआप निर्माण होतो.
म्हणून पुढच्या वेळी कोणी तुम्हाला विनाकारण घाबरवण्याचा प्रयत्न केला, तर लगेच प्रत्युत्तर देण्यापेक्षा स्वतःला एक प्रश्न विचारा: “मला खरंच उत्तर द्यायची गरज आहे का?” कदाचित काही सेकंदांची शांतता, स्थिर नजर, नियंत्रित आवाज आणि एक स्पष्ट सीमा हेच तुमचे सर्वात प्रभावी उत्तर असेल. कारण दुसऱ्यांना घाबरवणे ही ताकद नाही; स्वतःची भीती नियंत्रित करून ठामपणे उभे राहणे ही खरी ताकद आहे.
धन्यवाद.