मानसशास्त्रात एक अतिशय महत्त्वाचा प्रश्न विचारला जातो. तो म्हणजे, “एखाद्या व्यक्तीला स्वतःच्या क्षमतांवर किती विश्वास आहे?” अनेक लोकांना वाटते की आत्मविश्वास म्हणजे कधीही न डगमगणे, चुका न करणे किंवा प्रत्येक गोष्टीत यशस्वी होणे. पण मानसशास्त्रीय संशोधन काही वेगळेच सांगते. खरा आत्मविश्वास म्हणजे स्वतःला परिपूर्ण समजणे नाही, तर अपूर्णता स्वीकारूनही स्वतःवर विश्वास ठेवणे होय.
आपल्या आयुष्यात अनेक वेळा आपण स्वतःबद्दल शंका घेतो. नवीन काम सुरू करताना, लोकांसमोर बोलताना, एखादा निर्णय घेताना किंवा अपयश आल्यानंतर आपल्या मनात प्रश्न येतो, “मी हे करू शकेन का?” हा प्रश्न प्रत्येकाच्या मनात येतो. त्यामुळे आत्मविश्वास नसल्याचे सिद्ध होत नाही. उलट, स्वतःला प्रश्न विचारणे ही मानवी मनाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.
प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ Albert Bandura यांनी “Self-Efficacy” ही संकल्पना मांडली. याचा अर्थ एखाद्या व्यक्तीचा स्वतःच्या क्षमतेवर असलेला विश्वास. संशोधनानुसार ज्या लोकांना वाटते की ते एखादे काम करू शकतात, ते लोक प्रत्यक्षात अधिक प्रयत्न करतात, अडचणींना जास्त काळ तोंड देतात आणि यश मिळण्याची शक्यता वाढवतात. त्यामुळे आत्मविश्वास हा केवळ भावना नसून तो आपल्या वर्तनावरही परिणाम करतो.
मात्र एक गोष्ट लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. जगात कोणतीही व्यक्ती स्वतःवर १००% विश्वास ठेवत नाही. कारण माणूस हा यंत्र नाही. त्याच्या भावना बदलतात, परिस्थिती बदलते आणि अनुभव बदलतात. काही दिवस आपण खूप आत्मविश्वासपूर्ण वाटतो, तर काही दिवस स्वतःबद्दल शंका वाटू शकते. हे पूर्णपणे सामान्य आहे.
समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा आपण आपल्या प्रत्येक विचारावर विश्वास ठेवतो. उदाहरणार्थ, जर मन म्हणाले की “तू अपयशी होशील”, तर आपण ते खरे मानतो. पण मानसशास्त्र सांगते की प्रत्येक विचार हा सत्य नसतो. अनेकदा आपल्या मेंदूचा उद्देश आपले संरक्षण करणे असतो. त्यामुळे तो संभाव्य धोके शोधत राहतो. यामुळे नकारात्मक विचार निर्माण होतात. हे विचार वास्तव नसून फक्त शक्यता असतात.
लहानपणीचे अनुभव देखील आत्मविश्वासावर मोठा परिणाम करतात. जर एखाद्या मुलाला सतत टीका, तुलना किंवा अपमान सहन करावा लागला असेल, तर त्याच्या मनात स्वतःबद्दल नकारात्मक प्रतिमा तयार होऊ शकते. अशा व्यक्तींना मोठेपणीही स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवणे कठीण जाते. दुसरीकडे, प्रोत्साहन, प्रेम आणि स्वीकार मिळाल्यास व्यक्तीमध्ये मजबूत आत्मविश्वास विकसित होतो.
आपल्या समाजात अनेकदा आत्मविश्वासाची चुकीची व्याख्या केली जाते. मोठ्याने बोलणारी, प्रत्येक विषयावर मत देणारी किंवा स्वतःची सतत स्तुती करणारी व्यक्ती आत्मविश्वासू आहे असे मानले जाते. पण संशोधन असे दर्शवते की खरा आत्मविश्वास शांत असतो. आत्मविश्वासू व्यक्तीला स्वतःला सिद्ध करण्याची सतत गरज वाटत नाही. ती स्वतःच्या मूल्याबद्दल निश्चित असते.
तुम्ही स्वतःवर १००% विश्वास ठेवता का, हा प्रश्न विचारताना आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्या. तुम्हाला प्रत्येक गोष्ट जमली पाहिजे असे नाही. एखाद्या क्षेत्रात आत्मविश्वास असू शकतो आणि दुसऱ्या क्षेत्रात नसू शकतो. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती आपल्या कामात अत्यंत आत्मविश्वासू असू शकते, पण नातेसंबंधांबाबत असुरक्षित वाटू शकते. हे पूर्णपणे नैसर्गिक आहे.
आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे अनुभव. लहान लहान यश आपल्या मेंदूला शिकवतात की आपण सक्षम आहोत. त्यामुळे मोठे बदल करण्याऐवजी छोट्या पायऱ्यांपासून सुरुवात करणे महत्त्वाचे असते. प्रत्येक वेळी एखादे आव्हान पूर्ण केल्यावर आपल्या मेंदूमध्ये आत्मविश्वासाची नवी वीट रचली जाते.
तसेच स्वतःशी कसे बोलता याचाही मोठा परिणाम होतो. अनेक लोक स्वतःशी इतके कठोर बोलतात की ते आपल्या सर्वात मोठ्या टीकाकारासारखे बनतात. जर एखाद्या मित्राने चूक केली तर आपण त्याला समजून घेतो. पण स्वतःची चूक झाली की आपण स्वतःलाच कठोर शिक्षा देतो. संशोधनानुसार Self-Compassion म्हणजे स्वतःशी दयाळूपणे वागणे, हे आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी खूप उपयुक्त असते.
अपयशाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन देखील महत्त्वाचा आहे. आत्मविश्वासू लोक अपयशाला स्वतःच्या मूल्याचा पुरावा मानत नाहीत. ते त्याकडे शिकण्याची संधी म्हणून पाहतात. “मी अपयशी ठरलो” आणि “मी अपयशी आहे” या दोन वाक्यांमध्ये खूप मोठा फरक आहे. पहिले वाक्य एका घटनेबद्दल बोलते, तर दुसरे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वावर शिक्का मारते.
खरं तर स्वतःवर १००% विश्वास ठेवण्यापेक्षा स्वतःवर पुरेसा विश्वास ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट आपल्याला माहीत नसते. प्रत्येक परिस्थितीचा अंदाज लावता येत नाही. पण आपण शिकू शकतो, जुळवून घेऊ शकतो आणि पुढे जाऊ शकतो यावर विश्वास ठेवणे आवश्यक आहे.
म्हणून स्वतःला आज एक प्रश्न विचारा. “मला स्वतःवर १००% विश्वास आहे का?” यापेक्षा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे, “अडचणी आल्या तरी मी स्वतःची साथ सोडणार नाही ना?” जर या प्रश्नाचे उत्तर “हो” असेल, तर तुमच्यात खऱ्या आत्मविश्वासाची सुरुवात झाली आहे.
कारण खरा आत्मविश्वास म्हणजे कधीही न पडणे नाही. खरा आत्मविश्वास म्हणजे प्रत्येक वेळी पडल्यावर पुन्हा उभे राहण्याची स्वतःवर असलेली श्रद्धा होय.
धन्यवाद.